Οι Ισραηλινοί, το κρασί και οι χειροβομβίδες

Ισραηλινοί ναύτες στην Κεφαλονιά, Αύγουστος 1953, φωτογραφία από Huffington Post

Δεν υπάρχει, ίσως, οικογένεια στη Ζάκυνθο, και φαντάζομαι ούτε στο μεγαλύτερο μέρος της Κεφαλονιάς, που να μην έχει κάποια ιστορία ή ιστορίες από τις τραγικές μέρες του Αυγούστου του 1953. Χιλιάδες μαρτυρίες συνέθεσαν το ψηφιδωτό του συλλογικού βιώματος της τρομερής καταστροφής που έφερε στα νησιά μας ο γιός του Τάρταρου και της Γαίας. Αλλά, καθώς ένας-ένας φεύγουν από τη ζωή οι μάρτυρες της συμφοράς, ξεκολλάνε σιγά-σιγά και χάνονται για πάντα οι ψηφίδες, ξεθωριάζει η ανάμνηση των γεγονότων. Καταθέτω λοιπόν εδώ μια τέτοια ιστορία, λίγο-πολύ όπως μου τη διηγήθηκε ο πατέρας μου, δύο-τρία χρόνια πριν ακολουθήσει την προσεισμική Ζάκυνθο και τους παλιούς Ζακυνθινούς που είχαν φύγει πριν από αυτόν. Με έβαλε και την έγραψα επειδή ο ίδιος δυσκολευόταν πια να γράψει. Το μελάνι ήταν το τσιμέντο της δικής του ψηφίδας.

Ο Σπύρος γεννήθηκε το ’32, σε ένα σπίτι που είχε νοικιάσει πριν μερικά χρόνια ο πατέρας του στον Άγιο Παύλο, κοντά στο στένωμα του δρόμου προς τους Αγίους Σαράντες. Εκεί είχε γεννηθεί τρία χρόνια νωρίτερα και ο αδερφός του ο Στάθης. Λίγο αργότερα νοικιάσανε ένα μεγαλύτερο σπίτι στην Ανάληψη, απέναντι από το τότε Ειρηνοδικείο. Μετά ήρθε ο πόλεμος, ο πατέρας του έφυγε για την Αλβανία, ημιονηγός. Οι υπόλοιποι πήγανε να μείνουνε στο Σκουληκάδο, στο πατρικό σπίτι. Στα μισά της Κατοχής πέθανε ο νόνος του Σπύρου από πνευμονία και μετά, για λόγους αδιευκρίνιστους, πήρανε τη νόνα και πήγανε να μείνουνε στον Αγγερικό, στο χωριό της μάνας του. Μετά την Κατοχή πάλι στη Χώρα επειδή εκεί ήταν η δουλειά του πατέρα του, στην Ένωση Γεωργικών Συνεταιρισμών – είχε τότε γραφεία στην Πλατεία Σολωμού, εκεί που είναι σήμερα το Μουσείο. Μένανε σε ιδιόκτητο σπίτι τώρα πλέον, ένα παλιό διώροφο κοντά στη Φανερωμένη. Εκεί τους βρήκαν οι σεισμοί.

Ο Σπύρος είχε τελειώσει τότε τις σπουδές του στην Παιδαγωγική Ακαδημία και περίμενε να πάει φαντάρος. Ο μεγαλύτερος αδερφός του έκανε ήδη τη θητεία του. Όπως και πολλοί άλλοι Ζακυνθινοί του καιρού του, ότι ελαττώματα και αν είχε, είχε φιλότιμο. Στα δύσκολα έδειχνε χαρακτήρα. Μέλος του Σώματος Ελλήνων Προσκόπων αψήφησε τον κίνδυνο και μαζί με τους άλλους Ζακυνθινούς Προσκόπους ανέλαβε σωστική δράση. Αν και ήταν υπερήφανος γι αυτή τη δράση δεν του άρεσε να δίνει λεπτομέρειες. Σίγουρα δεν ήταν ευχάριστες. Έτσι, η ιστορία που μου διηγήθηκε ξεκινάει δύο μέρες μετά τον τελευταίο και πιο καταστροφικό από τους τρεις σεισμούς, τη μέρα που κάηκε η Φανερωμένη.

Είχανε φύγει από την κόλαση της Χώρας και βρει καταφύγιο σε συγγενείς, πάνω στο δρόμο για το Γαϊτάνι. Εκεί έμενε ο Ζαχαρίας με την οικογένεια του και είχε και το εργαστήριο του. Ήτανε, απ’ όσο θυμάμαι, μπουτιέρης, δηλαδή βαρελάς, αλλά και πολύ καλός μάστορας στις οικοδομές. Το ανώι του σπιτιού της Χώρας το είχανε αφήσει ετοιμόρροπο, με τους τοίχους να χάσκουν ανοιχτοί. Το κατώι όμως άντεχε και εκεί, με κίνδυνο της ζωής τους, είχανε κατεβάσει όλα τα έπιπλα. Με τη Χώρα να καίγεται για δύο ολόκληρες μέρες και την πυρκαγιά να απλώνεται ανεξέλεγκτα από άκρη σε άκρη, ο νόνος μου πήρε το Σπύρο και πήγανε να δούνε σε τι κατάσταση βρισκότανε το σπίτι και τα υπάρχοντα τους.

Βρήκανε τη Φανερωμένη, με όλους σχεδόν τους καλλιτεχνικούς θησαυρούς της, με το χρυσάφι και το ασήμι της, παραδομένη στις φλόγες. Μια ομάδα Ισραηλινών ναυτών με μια αντλία προσπαθούσαν να τις σβήσουν με θαλασσινό νερό. Το ανώι του σπιτιού τους είχε γκρεμιστεί ολότελα. Το κατώι έστεκε ακόμα αλλά το πλησιάζανε οι φλόγες και σε λίγο έπιασε φωτιά η μία του γωνία. Ευτυχώς οι Ισραηλινοί είχαν στο μεταξύ καταφέρει να σβήσουν τη φωτιά στην εκκλησία – που όμως είχε προλάβει να κατακάψει όλο το εσωτερικό – και ο Σπύρος τους φώναξε και έσβησαν και το δικό τους σπίτι. Το σπίτι είχε αποθήκη και μέσα υπήρχαν δύο κρασοβάρελα. Για να τους ευχαριστήσουν τους έμπασαν μέσα και τους πρόσφεραν κρασί. Γεμίσανε και τα παγούρια τους και φύγανε για το καράβι τους επειδή νύχτωνε. Έφυγε και ο νόνος μου με το Σπύρο για το Γαϊτάνι.

Πρέπει εδώ να πούμε πως το Ισραηλινό ναυτικό ήταν το πρώτο που είχε φτάσει στην περιοχή του σεισμού για να παράσχει βοήθεια. Οι προσπάθειες για τη συγκρότηση του είχαν ξεκινήσει μόλις πέντε χρόνια νωρίτερα, ταυτόχρονα με την ανακήρυξη του κράτους του Ισραήλ, και κάποιες μονάδες του είχαν ήδη λάβει μέρος στις συγκρούσεις με τα Αραβικά κράτη της περιοχής. Την εποχή εκείνη, πέρα από κάποια περιπολικά και ένα ιστιοφόρο παγοθραυστικό, τη δύναμη του αποτελούσαν τρεις ελαφρές φρεγάτες συνοδείας και δύο κορβέτες, όλα πρώην Καναδικά σκάφη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.

Τα πλοία αυτά – με εκτόπισμα χίλιους με χίλιους πεντακόσιους τόνους μόνο και ενενήντα άτομα πλήρωμα το καθένα – είχαν μόλις τελειώσει εντατικές ασκήσεις  τεσσάρων εβδομάδων στα διεθνή ύδατα κοντά στην Ελλάδα και επέστρεφαν στο Ισραήλ. Μόλις έλαβαν το σήμα για βοήθεια έκαναν στροφή 180 μοιρών και προσέτρεξαν. Την ίδια στιγμή ο Ελληνικός στόλος, όπως και οι άλλοι της περιοχής, χρειάζονταν ώρες μέχρι να ανεβεί η πίεση στους ατμολέβητες και να μπορέσουν να σαλπάρουν. Οι Ισραηλινοί βρίσκονταν ήδη υπ’ ατμόν και έτσι έφτασαν πρώτοι.

Ξημερώνοντας της Παναγίας – με την Παναγία τη Φανερωμένη στάχτες και αποκαΐδια – επέστρεψε ο νόνος μου με το Σπύρο στη Χώρα για να μην τους κλέψουν τα πράγματα. Φτάνοντας βρήκαν Ισραηλινούς ναύτες ήδη εκεί απέξω από το σπίτι. Από το δρόμο ο νόνος μου είχε διψάσει και ο Σπύρος ζήτησε από τους ναύτες νερό. Αντί για νερό του βάλανε σε ένα ποτηράκι κρασί. Μόλις το δοκίμασε ο νόνος μου είπε ‘Ετούτο είναι από το δικό μας’. Μπήκανε στην αποθήκη και βρήκανε το ένα βουτσί αδειανό και το κρασί χυμένο στο πάτωμα. Είχε φαίνεται διαδοθεί το νέο στο καράβι πως βρέθηκε καλό κρασί και είχαν έρθει πρωί-πρωί να πιούνε και να γεμίσουνε τα παγούρια τους. Ξεχάσανε όμως την κάνουλα ανοιχτή και είχε πάει χαμένο το υπόλοιπο.

Κατά τις δέκα ήρθε ο Ζαχαρίας με ένα γαϊδούρι να τους βοηθήσει να πάνε τα πράγματα στο Γαϊτάνι. Δεν ήταν εύκολη υπόθεση αφού ο δρόμος, όπως όλοι οι δρόμοι και τα καντούνια, ήταν σχεδόν αδιάβατος από τους σωρούς των ερειπίων. Εκεί που ο Σπύρος με το Ζαχαρία προσπαθούσαν να κουβαλήσουνε ένα μπαούλο με γυαλικά, του λέει ο μπάρμπας του ‘Άστο χάμου’. Κοντά τους, ανάμεσα στα ερείπια ενός γειτονικού σπιτιού είχε δει δύο μεγάλες, αμυντικές χειροβομβίδες, Ιταλικής προέλευσης.

Σύμφωνα με τις αναμνήσεις τουλάχιστον δύο Βρετανών ναυτών που βρέθηκαν στη Ζάκυνθο εκείνες τις μέρες, δεν ήταν μόνο επικίνδυνα τα ερείπια έτσι όπως τα σώριαζαν κάθε τόσο στο δρόμο οι μετασεισμοί. Φόβο προκαλούσαν και οι συχνές εκρήξεις χειροβομβίδων, που τις είχαν κρυμμένες οι Ζακυνθινοί στα σπίτια τους για να τις χρησιμοποιούν στο ψάρεμα. Εσκάγανε μόλις τις έβρισκε η φωτιά.

Ο Ζαχαρίας πήρε ένα παραθυρόφυλλο, έγραψε πάνω του με ένα κομμάτι κεραμίδι ‘ΠΡΟΣΟΧΗ ΟΒΙΔΕΣ’ και το τοποθέτησε προσεκτικά κοντά στα εκρηκτικά. Το είπαν στους ναύτες και εκείνοι τους καθησύχασαν πως θα ερχότανε συνεργείο να τις ανατινάξει. Απομακρύνθηκαν μερικές δεκάδες μέτρα και περίμεναν. Καμιά ώρα αργότερα πέρασαν δύο αξιωματικοί. Ο Σπύρος τους έδειξε τις χειροβομβίδες. Ο ένας από αυτούς πήρε τη μία στα χέρια του και ξαφνικά, χωρίς προειδοποίηση, την πέταξε στα πόδια του πατέρα μου. Εκείνος αναπήδησε φοβισμένος αλλά έκρηξη δεν έγινε. Μόνο μερικές δεκάρες σκορπιστήκανε γύρω από τη χειροβομβίδα. Οι μπόμπες ετούτες ήταν εντελώς ακίνδυνες αφού ο ιδιοκτήτης τους τις είχε ξεβιδώσει, είχε αφαιρέσει το εκρηκτικό και τις είχε κάμει ... κουμπαράδες.

Δεν ξέρω τι απογίνανε αυτοί οι κουμπαράδες. Δεν τους θυμάμαι καθόλου. Υποθέτω πως τους επιστρέψανε στον γείτονα. Ίσως πάλι τους πετάξανε μόλις επιβλήθηκε η δικτατορία των συνταγματαρχών μαζί με άλλα ύποπτα αντικείμενα, όπως ένα αχρηστεμένο τριανταοχτάρι περίστροφο, που ανακάλυψα κάποτε παίζοντας κάτω από την εξωτερική σκάλα στο πίσω μέρος του σπιτιού. Του καινούργιου σπιτιού, που το έχτισε κατά ένα μεγάλο μέρος ο Ζαχαρίας, και που εξήντα χρόνια τώρα δεν έχει πάθει ούτε γρατζουνιά από σεισμό. Ούτε από το μεγάλο περσινό του Αγίου Δημητρίου. Τα σημαντικότερα από τα έπιπλα, αυτά που είχαν φτιαστεί για το γάμο το νόνου και της νόνας μου, υπάρχουν ακόμα. Χάρις οφείλεται γι αυτό στους Ισραηλινούς ναύτες. Χαλάλι τους το κρασί – και το πιωμένο και το χυμένο.

Κατολισθήσεις

Όταν μια ολόκληρη χώρα κατρακυλάει ποιός στενοχωριέται για τους βράχους; Κι όμως ξέρω πως πολλοί στενοχωρηθήκαμε πριν λίγες μέρες όταν έπεσε το πολυβολείο του Υψόλιθου. Η λογική δεν έφτανε να μας παρηγορήσει: σημάδι του καταχτητή, εξόφθαλμα ετοιμόρροπο, που θα μπορούσε να είχε πλακώσει κανένα παιδάκι.

Μα χωράει λογική σε αυτά τα πράγματα; Υπάρχει παρηγόρια στον παντοτινό αποχαιρετισμό; Παιδάκια και εμείς το γνωρίσαμε, κάνοντας μπάνιο εκεί στο Καλαμάκι. Το μάθανε και τα δικά μας τα παιδιά, έστω και χωρίς το μυτερό βράχο της φωτογραφίας, που εδώ και κάμποσα χρόνια είναι ξάπλα στην παραλία, με τους κρυστάλλους του να στραφταλίζουνε στον ήλιο, μέχρι που σιγά-σιγά, ποιός ξέρει πότε, να γίνουνε κι αυτοί άμμος. Και είχε πάντα από πάνω του τα τελευταία χρόνια μια ελληνική σημαία, να πεταρίζει τρεμουλιαστά στην τρεμουντάνα όσο η θάλασσα έμενε αρυτίδιαστη στο απάγκιο του.

Ετούτος ο μικρός ακρωτηριασμός του τόπου μας μου θύμισε ένα πολύ μεγαλύτερο, και πολύ παλιότερο, που έγινε στο πρώτο μισό του 17^ου αιώνα.  Ίσαμε τότε, στην απέναντι πλευρά του κόλπου του Λαγανά υπήρχε ένα ακρωτήριο, Σαν Σαλβατόρε λεγότανε από τις αρχές της Βενετοκρατίας, όπου υπήρχε ένα εκκλησάκι του Σωτήρος Λουτζαίικο (1).  Είχανε και οι Στρουζαίοι κάποιο κομμάτι του. Βιγλίζανε από τη βαρδιόλα του τη θάλασσα για φούστες πειρατικές, φυλάγανε τη Λιθακιά, τον Πισινόντα και το Κερί, χωριά πολύπαθα.  Ο Δε Βιάζης έγραψε (2) πως το ακρωτήρι, ή μάλλον ένα μέρος του, βούλιαξε με το μεγάλο σεισμό της 5^ης Νοεμβρίου 1633 (3). Απόμεινε ένα νησάκι σε σχήμα Π, που κατολισθαίνει κι αυτό ονομαστικά σε Καμέο Άιλαντ, ο καθ’ ημάς Άγιος Σώστης.

Ο Άγιος Σώστης στην εκπνοή του 19^ου αιώνα σε σχέδιο του Αρχιδούκα Salvator.

Κοιτάζοντας από την παραλία του Άγιου Σώστη προς το Μαραθονήσι.

 

----------------------------------------------------------------------  

(1)  Λεωνίδα Ζώη, Λεξικόν, τ. Α΄, σ. 631. 

(2)  Άρθρο του Σπυρίδωνος Δε Βιάζη Άγιος Σώστης στο Ζακύνθιον Ημερολόγιον του 1896, σ. 97.

(3)  Όπως σημειώνει ο Δε Βιάζης, ο Νικόλαος Κατραμής έγραψε εκ παραδρομής στα Φιλολογικά Ανάλεκτα Ζακύνθου (σ. 462) ότι το ακρωτήριο βούλιαξε ανήμερα της Αναλήψεως στο σεισμό του 1622. Το Ιταλικό κείμενο όμως που παραθέτει για να υποστηρίξει τα λεγόμενα του μιλάει για σεισμό στις 5 Νοεμβρίου.

Σημάδια στο κατώφλι του παρελθόντος

Η Παναγία των Χαρίτων, με εμφανείς ζημιές από το σεισμό, σε φωτογραφία από το Μουσείο Ζακύνθου.

Santa Maria delle Grazie, with obvious earthquake damage, in a photograph from the Museum of Zakynthos.

Είναι γνωστό στους τακτικούς αναγνώστες του ιστολογίου πως πριν αρκετούς μήνες είχαμε ξεκινήσει μια αναζήτηση της θέσης της Παναγίας των Χαρίτων, γνωστής και σαν Santa Maria delle Grazie. Η αφορμή ήταν η ταφή σε αυτή την εκκλησία του Ανδρέα Βεσάλιου το 1564. Υπήρχε όμως και μια αιτία βαθύτερη: η επιθυμία να ψηλαφίσουμε ένα κομμάτι του παρελθόντος που στερηθήκαμε, που το στερήθηκαν ακόμη και εκείνοι που το έζησαν, κι ας ήταν κομμάτι της νιότης τους.

It is known to the regular readers of this blog that several months ago we started a quest to find the position of Santa Maria delle Grazie. This was occasioned by the burial in this church of Andreas Vesalius in 1564. There was, however, a deeper cause: the wish to put our fingertips on a piece of the past we have been deprived of, that even those who lived it have been deprived of, in spite of it being a piece of their youth.

Οι σεισμοί και η πυρκαγιά του 1953 δεν άλλαξαν απλώς την όψη της Ζακύνθου – την εξαφάνισαν. Είναι πια σαν τη μορφή προσώπου προσφιλούς που έχει φύγει, και που η ανάμνηση της ξεθωριάζει με τον καιρό δίχως το αντίδοτο μιας φωτογραφίας. Άνθρωποι που ξέρανε την πόλη μας καλά, έτσι όπως ήτανε πριν τη ρημάξει το τρέμουλο της γης, δεν μπορούνε να σου πούνε που ακριβώς ήταν η εκκλησία, το αρχοντικό, η μποτέγα, το περιβόλι. Τους λείπουν τα σημάδια. Σαν να ήτανε η πόλη κάστρο στην άμμο και το πήρε το κύμα.

The earthquakes and the fire of 1953 did not just change the face of Zakynthos – they wiped it out. It is now like the face of a loved one who has gone, and its memory fades with time without the antidote of a photograph. Men, who knew our town well, before it was ruined by the trembling of the earth, can no longer tell you the exact location of a particular church, a manor, a tavern, or a fruit garden. They no longer have the landmarks. It is as if the town was a sandcastle and has been washed away by a wave.

Γίνανε συζητήσεις πολλές στα σχόλια του ιστολογίου, πρόσωπο με πρόσωπο αλλά και με ηλεκτρονική αλληλογραφία. Κάποτε ξεχειλίσανε και στις στήλες της εφημερίδας Ερμής. Θέλω να ευχαριστήσω και πάλι όλους όσους συνεισέφεραν με πληροφορίες, επιχειρήματα, εικόνες και σχόλια. Χωρίς αυτούς η προσπάθεια δεν θα οδηγούσε πουθενά. Στο ξεκίνημα οι περισσότεροι δεν γνωρίζαμε τίποτα παραπάνω από το ότι η εκκλησία, καθολικό παλιού μοναστηριού των Φραγκισκανών, βρισκόταν ‘κάπου στην οδό Χιώτη, όχι πολύ μακριά από τη Στρατολογία’. Φτάσαμε στο σημείο να μπορεί να υποστηριχτεί βάσιμα πως όχι, η Παναγία των Χαρίτων δεν βρισκόταν στη σημερινή οδό Χιώτη, τουλάχιστον όχι η πρόσοψη της, βρισκόταν ανατολικότερα. Είμαστε αρκετά κοντά, αλλά πόσο ακριβώς;

There have been many discussions in the blog comments, face to face and by e-mail. At some point they overflowed into the columns of the local newspaper, Ermis. I would like to thank again all those who contributed with information, arguments, pictures and comments. Without them this effort would have led nowhere. In the beginning most of us knew nothing except that the church, once the catholicon of an old Franciscan monastery, used to be ‘somewhere along Hioti Street, not very far from the Army Recruitment Office’. Eventually we reached the point where it could arguably be stated that no, Santa Maria delle Grazie was not in today’s Hioti Street, at least not its front, it was further east. We were quite close, but how close exactly?

Προχωρήσαμε περισσότερο με τη βοήθεια της Παναγίας. Στην κυριολεξία! Όχι των Χαρίτων αλλά της Κυρίας των Αγγέλων, μιας πανέμορφης μικρής εκκλησίας του 17^ου αιώνα, που η θέση της παρέμεινε η ίδια μετά το σεισμό. Υπολόγισα την απόσταση μεταξύ των δύο εκκλησιών από το χάρτη στο βιβλίο του Διονύση Ζήβα* αλλά μόνο κατά προσέγγιση. Χρειαζόταν σχέδιο σε πιο ικανοποιητική κλίμακα και δεύτερο σταθερό σημείο, κατά προτίμηση κοντινό.

We moved forward from there with St Mary’s help. Literally! Not Santa Maria’s help but that of the Mistress of the Angels, a beautiful little church dating from the 17^th century, the position of which has not changed after the earthquake. I calculated the distance between the two churches from the map in Dionysis Zivas’ book* but only approximately. A plan in a more satisfactory scale was needed as well as a second fixed point, preferably nearby.

Εκείνη τη στιγμή επενέβη η καλή νεράιδα των κρυφών πηγών και των ξεχασμένων πηγαδιών της Ζακύνθου, η Μαρία Σιδηροκαστρίτη – Κοντονή. Θυμήθηκε πως ο Γιάννης Παπαδάτος, ο γνωστός δικηγόρος και πρόεδρος του ΔΣ του Μουσείου Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων, είχε στο προσωπικό του αρχείο χάρτη της προσεισμικής Ζακύνθου σε κλίμακα 1:1000. Ο κ. Παπαδάτος της παραχώρησε, με μεγάλη προθυμία, αντίγραφο της πινακίδας, που περιελάμβανε τόσο την Παναγία των Χαρίτων όσο και την Κυρία των Αγγέλων.

At that moment came the intervention of the good fairy of the secret springs and forgotten wells of Zakynthos, Maria Sidirokastriti – Kontoni. She remembered that Yannis Papadatos, the well known lawyer and president of the Museum of D. Solomos and Eminent Zakynthians, had in his personal archive a pre-earthquake plan of Zakynthos in a scale 1:1000. Mr Papadatos supplied her, very eagerly, with a copy of the plate, which included the Mistress of the Angels (Kyria ton Angelon) as well as Santa Maria delle Grazie.

Η Μαρία χρησιμοποίησε το γειτονικό Άγιο Ιωάννη του Τράφου σαν δεύτερο σταθερό σημείο και χάρη στη βοήθεια του τοπογράφου Χρήστου Γεωργαρά, ο οποίος παραχώρησε μετασεισμικό χάρτη και έκανε τους υπολογισμούς, βρέθηκε με ακρίβεια η θέση της Παναγίας των Χαρίτων. Πολλές ευχαριστίες θα ήθελα να απευθύνω και στον πολιτικό μηχανικό Γιώργο Ζαρκάδη, που μας εξυπηρέτησε όταν χρειάστηκε.

Maria used the neighbouring church of St John of Trafos as a second fixed point and thanks to the assistance of the topographer Christos Georgaras, who provided a contemporary map and did the calculations, the precise location of Santa Maria was established. I would also like to thank the civil engineer Giorgos Zarkadis, who obliged when the need arose.

  

Η απλή μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε μπορεί να τοποθετήσει με ακρίβεια στο σημερινό χάρτη χαμένα ιστορικά κτίρια της πόλης μας με τη βοήθεια των λίγων που διατηρήθηκαν. Εύχομαι να πάρει κάποιος την πρωτοβουλία για την έκδοση ενός χάρτη, ή ενός φυλλαδίου με πρόσθετα ιστορικά στοιχεία και φωτογραφίες, που θα βοηθά ντόπιους και επισκέπτες να περιδιαβαίνουν την πόλη διασκελίζοντας το κατώφλι του χρόνου. Όσο για τη συγκεκριμένη εκκλησία κάποια ζητήματα παραμένουν ακόμη ανοιχτά. Ήταν η θέση της Παναγίας των Χαρίτων σταθερή τα τελευταία 500 χρόνια; Είχε άραγε χτιστεί αρχικά πάνω σε νησίδα το 1488 όπως έγραψε ο Νικόλαος Κατραμής; Ήταν στις Αρχές του 16^ου αιώνα ακριβώς δίπλα στη θάλασσα όπως πίστευε ο Λεωνίδας Ζώης; Αυτά τα ερωτήματα θα μας απασχολήσουν σε άλλη ανάρτηση σε μερικές εβδομάδες.

The simple method used can accurately place on today’s map lost historic buildings of our town with the help of the few that have survived. I wish someone would take the initiative and publish a map, or a booklet with additional historical information and photographs, which would help locals and visitors alike to cross the threshold of time while wandering around the town. As for the particular church some issues still remain open. Was the position of Santa Maria fixed over the past 500 years? Had it initially been built on an islet in 1488 as Nikolaos Katramis wrote? Was it in the beginning of the 16^th century right next to the sea as Leonidas Zoes believed? We will deal with these questions in another blog entry some weeks from now.

 

------------------------------------------------------------------------- 

*  Η αρχιτεκτονική της Ζακύνθου από τον ΙΣΤ' μέχρι τον ΙΘ' αιώνα, Αθήνα 1970, εικ. 41.

Η θέση της Παναγίας των Χαρίτων – διαφορετική θεώρηση

Η ακριβής θέση της Παναγίας των Χαρίτων (Santa Maria delle Grazie) είναι ζήτημα πολύ σημαντικό, αφού εκεί βρίσκονταν δύο περίφημοι, αν και χαμένοι πλέον, τάφοι. Ο ένας ήταν ο τάφος του μεγάλου ρήτορα της αρχαιότητας Κικέρωνα – όπως πιστευόταν παλιότερα, αν και το θέμα δεν μπορεί ούτε σήμερα να χαρακτηριστεί ως λήξαν – και ο άλλος του θεμελιωτή της Ανατομίας Ανδρέα Βεσάλιου. Πριν ο καταστροφικός σεισμός και η πυρκαγιά του 1953 κάνουν τη γραφικότατη πόλη της Ζακύνθου ομοίωμα της Χιροσίμα μετά την έκρηξη της ατομικής βόμβας, η εκκλησία αυτή του Τάγματος των Φραγκισκανών βρισκόταν στη δυτική πλευρά της οδού Π. Χιώτη, δηλαδή στην ίδια πλευρά με τον Άγιο Σπυρίδωνα στα νότια και την παλιά Αγία Τριάδα πιο βόρεια. Από την εκκλησία και το μοναστήρι δεν έχουν απομείνει παρά λίγες απεικονίσεις, ιστορικές αναφορές και οι αναμνήσεις των παλιότερων.

The exact position of Santa Maria delle Grazie is a very important issue, since it is the location of two famous, albeit now lost, graves. One was the grave of the great orator of antiquity Cicero – as it used to be believed, though the matter cannot be considered settled even today – and the other of the founder of Anatomy Andreas Vesalius.  Before the catastrophic earthquake and fire of 1953 turned the very picturesque town of Zakynthos into a lookalike of Hiroshima after the explosion of the atomic bomb, this church of the Franciscan Order was located at the western side of P. Chioti Street, the same as St Spyridon to the south and the old Holy Trinity a little further to the north. Only a few pictorial representations, historical references and the memories of the older Zakynthians remain from the church and monastery.

Στην προηγούμενη κουβέντα, που έγινε για αυτό το θέμα το περασμένο Πάσχα, είχαμε, με τη βοήθεια του Ανδρέα Στάβερη, καταλήξει στη θέση της ιστορικής εκκλησίας των Φραγκισκανών με σχετικά ικανοποιητική ακρίβεια (1). Υπήρχε όμως από μέρους του μια επιφύλαξη, σε ‘περίπτωση που έχουν μετακινηθεί οι δρόμοι’. Επειδή η περίπτωση να έχει επαναχαραχτεί η οδός Χιώτη με τρόπο ελαφρά διαφορετικό δεν είναι απλώς πιθανή αλλά σίγουρη, κάνουμε άλλη μια επίσκεψη σήμερα.

In a previous discussion about this subject, which took place around the previous Easter, we had, with the assistance of Andreas Staveris, fixed the position of the historic Franciscan church with a relatively satisfactory precision (1). There was though one reservation on his part, in ‘the case the streets had moved’. Because the case of Chioti Street having been redrawn in a slightly different way is not a mere possibility but a certainty, we are paying it another visit today.

Σε ένα άρθρο του στην εφημερίδα Ερμής, στις 16 Μαρτίου 2012, ο παλιός δημοσιογράφος και διηγηματογράφος Νιόνιος Μελίτας είχε την καλοσύνη να διορθώσει μια υπόθεση που είχα κάνει, σχετικά με τη θέση της Παναγίας των Χαρίτων, σε μια επιστολή μου στο Φίλιππο Συνετό. Από τις πολλές χρήσιμες και κατατοπιστικές πληροφορίες που δίνει ο Νιόνιος Μελίτας ξεχωρίζω τα παρακάτω:

In an article in the newspaper Ermis, on 16^th March 2012, the veteran journalist and short story writer Nionios Melitas kindly corrected a hypothesis I had made, regarding the location of Santa Maria delle Grazie, in a letter to Philippos Synetos. From amongst the many useful and illuminating pieces of information given by Nionios Melitas I pick this:

Η ισοπέδωση όμως του ’53 κι ο αναδασμός που θα ακολουθήσει μαζί με το καινούργιο σχέδιο της πόλης, επιφέρει σημαντική αναστάτωση στην περιοχή. Διότι η μεν οδός Χιώτη, δίχως να χάσει την φορά της προς Κρυονέρι μετακινείται δυτικότερα, διοχετεύοντας την κίνηση της στην καινούρια λεωφόρο Δ. Ρώμα (παραλιακή). Που ξεκινάει από τον αλλοτινό Μπάγκο και φτάνει μέχρι Σταυρωμένο.

(...)

Το αλλαλούμ όμως της περιοχής θα το επιφέρει ο νέος δρόμος (οδός Ν. Κολυβά) που έρχεται από το μέσο της πόλης (Δικαστικό Μέγαρο) προς Κρυονέρι και τη διασχίζει παράλληλα ανάμεσα από τις οδούς Χιώτη και Δ. Ρώμα.

The levelling of ’53 however, and the redistribution of land that will follow along with the new town plan, brings serious upheaval to the area. Because Chioti Street, without losing its direction towards Kryoneri moves more to the west, allocating its traffic to the new avenue D. Roma (coastal). Which starts from the once upon a time Bangos and reaches up to Stavromenos.

(...)

The absolute confusion though of the area will be introduced by the new road (N. Kolyva Street) which comes from the middle of the town (Courthouse) towards Kryoneri and crosses it in parallel and in between Chioti and D. Roma streets.

Από ποιό σημείο και πέρα μετακινήθηκε δυτικότερα η οδός Χιώτη; Επηρεάζει αυτό τη σωστή θέση της Παναγίας των Χαρίτων; Ας παραβάλλουμε λοιπόν δύο χάρτες, ένα προσεισμικό και ένα σημερινό. Για ευκολία παρατήρησης έστρεψα και τους δύο χάρτες, έτσι που μπορούμε να βλέπουμε τους δρόμους από πάνω προς τα κάτω και όχι ακριβώς από βορρά προς νότο.

Beyond which point did Chioti Street move more to the west? Does this affect the correct position of Santa Maria delle Grazie? Let us compare two maps, a pre-earthquake and a contemporary one. To ease observation I turned the two maps, so we can view the streets vertically and not exactly north to south.

Στον παραπάνω χάρτη – εικ. 41 από το βιβλίο του Διονύση Ζήβα ‘Η αρχιτεκτονική της Ζακύνθου από τον ΙΣΤ' μέχρι τον ΙΘ' αιώνα’, Αθήνα 1970 – μπορεί εύκολα να παρατηρήσει κανείς ότι η οδός Χιώτη (σημειώνεται με κόκκινο) ακολουθούσε για σημαντικό διάστημα, και σε απόσταση 50 περίπου μέτρων, την καμπύλη της παραλίας από το ύψος του Αγίου Σπυρίδωνα των Φυλακών (σημειώνεται με 2) μέχρι την Παναγία των Χαρίτων. Απομακρυνόταν κατόπιν από την παραλία και κατέληγε δυτικά του Μητροπολιτικού Ναού του Αγίου Νικολάου. Το γεγονός ότι η Παναγία των Χαρίτων εμφανίζεται σε απόσταση 50 περίπου μέτρων από τη θάλασσα, όταν στο χάρτη το Nicolo Gentilini του 1632 απείχε, όπως αναφέρθηκε στο προηγούμενο, 80 μέτρα, δεν είμαι σε θέση να το ερμηνεύσω με σιγουριά.  Ίσως οφείλεται σε μετακίνηση της ακτογραμμής, ίσως σε επανακατασκευή της εκκλησίας, ίσως και σε ανακρίβεια.

In the above map – pic. 41 from the book od Dionysis Zivas ‘The architecture of Zakynthos from the 16^th to the 19^th century’, Athens 1970 (in Greek) – one can easily observe that Chioti Street (marked in red) followed for a considerable stretch, and at a distance of around 50 metres, the curve of the coast from St Spyridon of the Prison all the way to Santa Maria. Then it moved away from the coast and ended just west of St Nicholas Cathedral. The fact that Santa Maria delle Grazie appears approximately 50 metres from the sea, when in the map of Nicolo Gentilini of 1632 its distance was, as said in the previous blog, about 80, I am not in a position to interpret with any certainty. It may be because the coastline moved, or because the church was rebuilt, or even due to error.

 Σε αυτό το σύγχρονο χάρτη σημειώνεται με μπλε η Λεωφόρος Ρώμα, δηλαδή ο καινούργιος παραλιακός δρόμος. Ο δρόμος αυτός αντιπροσωπεύει ταυτόχρονα την προσεισμική ακτογραμμή, με το χώρο του ΕΟΤ στα ανατολικά να έχει δημιουργηθεί από τα μπάζα του σεισμού. Η δε οδός Χιώτη εμφανίζεται χωρίς την παλιά της καμπυλότητα και ευθύς εξαρχής αποκλίνει ελαφρά από την παλιά ακτογραμμή. Μετά τη συμβολή της με την οδό Κολοκοτρώνη αποκλίνει ακόμη περισσότερο προς δυσμάς, κάνοντας χώρο για την παρεμβολή τριών δρόμων μεταξύ αυτής και της Μητρόπολης (σημειώνεται με Υ).

In this contemporary map, Roma Avenue, the new coastal road, is marked in blue. This road simultaneously represents the pre-earthquake coastline, with the EOT space to its east having been created by the deposition of the earthquake debris. As for Chioti Street it appears to have lost its former curvature and straight away diverges slightly from the old coastline. After its junction with Kolokotroni Street it diverges even more towards the west, making room for the interjection of three roads between itself and the Cathedral (marked with a Y).

Με βάση τις παραπάνω παρατηρήσεις νομίζω ότι μπορούμε εύλογα να θεωρήσουμε ότι η εκκλησία, ή τουλάχιστον η πρόσοψη της, βρισκόταν στην ανατολική πλευρά της σημερινής οδού Χιώτη, εκεί που έχω τοποθετήσει Χ.

Based on the above observations I think it is reasonable to consider that the church, or at least the front of it, was on the eastern side of Chioti Street, where I have placed an X. 

Ενημέρωση 18/06/12

Update 18/06/12

Μια ενδιαφέρουσα φωτογραφία του 19^ου αιώνα, που έστειλε ο Ανδρέας Στάβερης, με την εκκλησία της Παναγίας στο κέντρο. Συγκρίνετε με το σχέδιο παρακάτω, που υπέδειξε ο Don Basilio, επίσης του 19^ου αιώνα.

Aν interesting 19^th century photograph, sent by Andreas Staveris, with the church of Santa Maria in the middle of it. Compare with the drawing below, pointed out by Don Basilio, also from the 19^th century.

Προσπαθώντας να αποκτήσουμε μια καλύτερη εικόνα της εκκλησίας και του περίγυρου της, μια ακόμη ματιά στη μακέτα του Μάνεση, φωτογραφημένη από τη Μαρία Σ, που παρουσιάζει την περιοχή πριν το σεισμό του 1953.

In an effort to form a better picture of the church and its surroundings let’s take yet another look at Manesis’ model, photographed by Maria S, showing the area before 1953.

Φαίνεται η εκκλησία (Α) ενώ το καμπαναριό (B) απουσιάζει, αφού είχε πέσει στο σεισμό του 1893. Το κτίριο (D) με τον αναμινάλε παρουσιάζεται με διαφορετική στέγη.  G είναι ο δρόμος του Ψηλώματος ή οδός Φιλικών. Με C σημειώνεται μια περιτειχισμένη αυλή και με E μια έκταση που μοιάζει με περιβόλι. Αυτά τα δύο συνορεύουν με το γήπεδο του Καραμπίνειου (F) και το φοινικόδεντρο του. Τα A, B, C, D και E – με μουράγια ολόγυρα όπως φαίνεται στο χάρτη από το βιβλίο του Ζήβα – αποτελούσαν το 19^ο αιώνα ενιαίο σύνολο, αν και το D, που κάποτε πρέπει να ήταν το κύριο οικοδόμημα του μοναστηριού, μετατράπηκε σε στρατώνα. Σε παλιότερες όμως εποχές η έκταση που ανήκε στο μοναστήρι πρέπει να έφτανε ως τη θάλασσα – όπου στο Φλαρόμωλο είχε χτιστεί νοσοκομείο – και είναι πιθανό να εκτεινόταν ως ψηλά στο λόφο του Κάστρου. Το καυτό ερώτημα είναι: Που βρισκόταν το νεκροταφείο; Που είχε θαφτεί ο Βεσάλιος; Κανένα από τα κτίρια αυτά δεν υπήρχαν το 1564. Τα κτίρια εκείνης της εποχής λεηλατήθηκαν και κάηκαν από τους Τούρκους το 1571. Είναι όμως απίθανο να ξαναχτίστηκαν πάνω στο νεκροταφείο, ακόμη και αν άλλαξαν θέση. Ο χώρος E μου φαίνεται ιδιαίτερα ύποπτος. Δεν θα μπορούσα πάντως να αποκλείσω τίποτα, και το γήπεδο του Καραμπίνειου συγκεντρώνει και αυτό αρκετές από τις υποψίες μου.

The church (A) can be seen, while the bell-tower (B) is absent, having collapsed in the earthquake of 1893. The lofted building (D) is shown with a different roof. G is the road of Psiloma or Filikon Street. C marks a walled yard and E a space that looks like a garden. These two border the ground of Karambinion (F) and its palm tree. A, B, C, D and E, surrounded by a wall – as can be seen in the map from Zivas’ book – formed an undivided whole in the 19^th century, although D, which at some point must have been the monastery’s main building, was turned into barracks. In older times however, the land belonging to the monastery must have reached the sea – where a hospital had been built on the Friar’s Mole – and it is possible it extended quite high up the Castle hill.  The burning question is: Where was the graveyard? Where was Vesalius buried? None of these buildings existed in 1564. The buildings of that time were looted and burned by the Turks in 1571. It is not very likely though they were rebuilt on the burial ground, even if the spot they stood on changed. Space E looks particularly suspect to me. I could not in any case exclude anything, and the playing ground of the Karambinion is also the focus of my suspicion.

Ενημέρωση 24/06/12

Update 24/06/12

Το αρχιτεκτονικό σχέδιο του 1806, που είχε την καλοσύνη να στείλει ο π. Δ. Λυκογιάννης.

The architectural plan of 1806 kindly sent by fr. D. Lykogiannis.

πηγή / source: Επτάνησος Πολιτεία (1800 - 1807), έκδοση της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Κέρκυρας, ΓΑΚ - Αρχεία Νομού Κέρκυρας, Κέρκυρα 2000.

---------------------------------------------------- 

(1) Δεν θα ήθελα αυτό να ερμηνευθεί ως μη αναγνώριση της προσφοράς των υπόλοιπων συμμετεχόντων στη συζήτηση, της Πηνελόπης, του Don Basilio, της Μαρίας Σ, του Παναγιώτη. Τον Ανδρέα τον ξεχωρίζω γιατί από όλους μας είναι ο μοναδικός που έχει δει τη Σάντα Μαρία με τα μάτια του.

I would not want this to be interpreted as non recognition of the contribution of the other participants in the discussion, Penelope, Don Basilio, Maria S, Panagiotis. I make special mention of Andreas because he is the only one amongst us who has seen Santa Maria with his own eyes.

Η θέση της Παναγίας των Χαρίτων

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης για τον χαμένο τάφο του Βεζάλ ο Ανδρέας Στ, παλιός Ζακυνθινός που πέρασε τα πρώιμα σχολικά του χρόνια στο 1^ο Δημοτικό, μας έδωσε πολύ σημαντικές και πολύ συγκεκριμένες πληροφορίες για τη θέση της Santa Maria delle Grazie (Παναγίας των Χαρίτων) πριν τους ισοπεδωτικούς σεισμούς του 1953. Τις πληροφορίες αυτές τις συμπλήρωσε με μια φωτογραφία της εκκλησίας και του γύρω χώρου, η οποία επιβεβαιώνει την ακρίβεια των λόγων του και την βλέπετε πιο πάνω.

Σύμφωνα λοιπόν με τον Ανδρέα η Παναγία των Χαρίτων δεν ήταν πάνω στην παραλία, κάτι που άλλωστε είναι φανερό από τη φωτογραφία. Είναι επίσης φανερό, σε όσους γνωρίζουν το χώρο όπως είναι σήμερα, ότι ο βορράς είναι προς τα δεξιά της φωτογραφίας. Μας πληροφορεί ακόμη ο Ανδρέας ότι το κτίριο στα νότια της εκκλησίας (αριστερά στη φωτογραφία) ήταν το μοναστήρι, και ήταν ήδη ερειπωμένο πριν τους σεισμούς, σε αντίθεση με την ίδια τη Santa Maria. Στο χώρο πίσω από την εκκλησία βρισκόταν το Καραμπίνειο κληροδότημα, επίσης ερειπωμένο. Μπροστά είχε το πλάτωμα που βλέπετε, μέχρι το δρόμο για το Κρυονέρι. Ο δρόμος αυτός δεν είχε σχέση με το σημερινό παραλιακό δρόμο, τη Διονυσίου Ρώμα, και περνούσε επίσης μπροστά από την εκκλησία της Αγίας Τριάδας, η οποία βρισκόταν σε διαφορετική θέση από τη σημερινή. Από την άλλη πλευρά του δρόμου, εκτός φωτογραφίας και πάνω στην παραλία, βρισκόταν το προσεισμικό Νοσοκομείο.

Η εντύπωση που σχηματίζω είναι πως η διαρρύθμιση της περιοχής – σε αντίθεση με αυτό που έγινε μετά το 1953 – δεν είχε ουσιαστικά αλλάξει μετά το σεισμό του 1893 και ήταν βασικά η ίδια που βλέπουμε στο σχέδιο του Moriarty το 1844. Βλέπουμε στην περιοχή εκείνη σημειωμένη μία εκκλησία, δύο παράλληλους δρόμους από την παραλία, με ένα πλάτωμα μπροστά της. Ο ένας από τους δρόμους, ο πλατύτερος, συνεχίζει προς Κρυονέρι και περνάει μπροστά από μια άλλη εκκλησία, η οποία πρέπει να είναι η Αγία Τριάδα. Η θέση της είναι λίγο διαφορετική, όχι όμως σημαντικά, γιατί ο τριγωνικός χώρος στα δυτικά της, ανάμεσα στις κλιτύες του λόφου του Κάστρου, δεν μπορεί παρά να είναι η περιοχή του Αγγλικού Νεκροταφείου, παρόλο που ο Moriarty, κάπως απροσδόκητα, δεν το σημειώνει. Η πρώτη εκκλησία, στο κέντρο της λεπτομέρειας του σχεδίου, πρέπει να είναι η Παναγία των Χαρίτων.

Ο παρακάτω χάρτης διορθώθηκε στις 11/04/12 μετά από τα εύστοχα σχόλια των συμμετεχόντων στη συζήτηση.

                                         
Με βάση αυτά η Παναγία των Χαρίτων πρέπει να ήταν κάπου 100 μέτρα από την τότε παραλία, δηλαδή τη σημερινή Διονυσίου Ρώμα, κατά μήκος του δρόμου που περνάει μπροστά από το ξενοδοχείο Plaza (Κολοκοτρώνη;). Έβαλα ένα ερωτηματικό στον παρακάτω χάρτη, ενδεικτικά.

Αυτό που κατά τη γνώμη μου είναι σίγουρο είναι ότι η Santa Maria delle Grazie δεν μπορεί να ήταν κάποτε πάνω σε νησίδα, όπως λέει ο Ντίνος Κονόμος. Εκτός βέβαια αν άλλαξε θέση, κάτι που δεν μπορούμε να αποκλείσουμε, ιδιαίτερα όταν ξαναχτίστηκε τη δεκαετία του 1540. Η περιοχή της προσεισμικής Santa Maria είναι κάμποσα μέτρα πάνω από το επίπεδο της θάλασσας και το υψόμετρο βαίνει αυξανόμενο όσο κινούμαστε δυτικά. Βρισκόταν σχεδόν στους πρόποδες του Κάστρου. Αν τη χώριζε κάποτε θάλασσα από το Κάστρο θα υπήρχε ακόμη κάποια εμφανής κατωφέρεια ανάμεσα τους. Σοβαρές αμφιβολίες μου έχουν δημιουργηθεί και για την πληροφορία του Κονόμου ότι το μοναστήρι ήταν στην Αγγλοκρατία στρατώνας. Ο στρατώνας ήταν στην παραλία σύμφωνα με το σχέδιο του Moriarty. Εκτός βέβαια αν πριν την Αγγλοκρατία το μοναστήρι βρισκόταν στην παραλία και είχε μετακινηθεί πλησιέστερα στην εκκλησία.

Ενημέρωση 06/04/12

Ιταλοί της άμοιρης μεραρχίας Acqui έξω από τη Santa Maria. Χρησιμοποιούσαν το μοναστήρι σαν στρατώνα. Ευγενική προσφορά του Ανδρέα Στ. και αυτή.

Ενημέρωση 08/04/12

Η Πηνελόπη μας υποδεικνύει το καμπαναριό της Παναγίας των Χαρίτων, πίσω από αυτό της Αγίας Τριάδας σε 'πρώτο πλάνο'.

Το ίδιο καμπαναριό, που καταστράφηκε στο σεισμό του 1893, σε εικονογράφηση μυθιστορήματος του Ιουλίου Βερν το 1883 στα αριστερά της εικόνας παρακάτω.

Αυτή είναι νομίζω η οπτική γωνία του καλλιτέχνη. Στεκόταν στο δρόμο του Ψηλώματος, φαίνεται δεξιά στο σχέδιο. Στο τοπογραφικό του 1892 δεν βλέπω άλλο καμπαναρίο να βάζει υποψηφιότητα.

Και πηγαίνοντας πιο πίσω, στο 1764, πριν ακόμη χτιστεί το ψηλό καμπαναριό της νεόδμητης Αγίας Τριάδας, ζητάω τη γνώμη σας.

Ενημέρωση 09/04/12

Το 1678 δεν υπήρχε ούτε ο ναός των Αγίων Πάντων ούτε η Αγία Τριάδα. Υπήρχε ο Άγιος Νικόλας του Μόλου και η Παναγία των Χαρίτων. Ήταν μεταξύ των ελάχιστων ναών με ψηλά καμπαναριά και νομίζω απεικονίζονται σε αυτή τη λεπτομέρεια ανέκδοτου χάρτη, από το ημερολόγιο του Άγγλου Grenvill Collins (National Archives, MPI 1/17). Ένας μικρός μόλος μπροστά από την εκκλησία πρέπει να ήταν ο 'Φλαρόμωλος' και ίσως προήλθε από την ένωση ξέρας με την ξηρά.

Φωτογραφία του Αγίου Νικόλα του Μόλου, που έστειλε ο Ανδρέας Στ., πριν την ανέγερση του Δημοτικού Θεάτρου. Πιο πίσω αριστερά το καμπαναριό των Αγίων Πάντων και πίσω δεξιά, νομίζω μόλις διακρίνεται, το καμπαναρίο της Παναγίας των Χαρίτων.

Ο Παναγιώτης, με βάση και το κείμενο του Δ. Ζήβα, σημάδεψε τα καμπαναριά όπως ήταν το 1812:

Ενημέρωση 11/04/12

Η Μαρία έστειλε δύο φωτογραφίες από την καταπληκτική μακέτα του Μάνεση. Έβαλα τμήματα τους μόνο και στο ένα πρόσθεσα Α - Ε, η εξήγηση στα σχόλια.

Ενημέρωση 30/04/12

Ο don Basilio βρήκε αυτή την πανοραμική ξυλογραφία της πόλης από το 1866. Νομίζω πως η εικονογράφηση του μυθιστορήματος του Βερν βασίστηκε πάνω της.

Εικόνες του 1893

Η μεγάλη συμφορά του 1953 επισκίασε όλες τις προηγούμενες. Όμως εξήντα χρόνια νωρίτερα ένας άλλος σεισμός είχε προκαλέσει τεράστιες καταστροφές και η είδηση είχε κάνει το γύρο του κόσμου. 6,7 Richter, 23 νεκροί, και χιλιάδες άστεγοι στην καρδιά του χειμώνα. Είχε χτυπήσει τα χαράματα, στις 31 Ιανουαρίου.

Ο ζωγράφος Charles W Wyllie είχε τους προηγούμενους μήνες απεικονίσει στα σχέδια του μια Ζάκυνθο ειδυλλιακή.



Του έμελλε να απεικονίσει και μια Ζάκυνθο κατεστραμμένη, στο γνωστό πρωτοσέλιδο της Illustrated London News που μπήκε στην αρχή της ανάρτησης. Σε εσωτερική σελίδα μια φωτογραφία με καταυλισμό σεισμοπλήκτων.



Παρακάτω η σχετική σελίδα Ιταλικού περιοδικού.



Παρηγοριά για όσους δεν πρόλαβαν, τις εικόνες του σεισμού μπορείτε να τις βρείτε εδώ.

Η νύφη του Τζάντε

Το ξέρετε ότι την εποχή του ρομαντισμού γράφτηκε ένα διήγημα, μια τραγική ερωτική ιστορία, που εκτυλίσσεται στη Ζακυνθινή ύπαιθρο; Ο τίτλος του είναι The bride of Zante και πρωτοεκδόθηκε το 1829, ένα από τα τρία διηγήματα του πρώτου τόμου του έργου Romances of real life. Πρόκειται για τη φανταστική αφήγηση ενός Άγγλου περιηγητή στα τελευταία χρόνια της Βενετοκρατίας*, που δίνεται σε 74 σελίδες μικρού σχήματος.

Είναι η ιστορία της Ζαφρύνης, πανέμορφης και αφοσιωμένης κόρης του Ζαβού, ενός ελεύθερου χωρικού από κάποιο από τα νότια χωριά της ρίζας του Βραχιώνα – μαντεύω – ίσως τη Λιθακιά. Η Ζαφρύνη αγαπάει τον Αλέξιο, που είναι φτωχός αλλά νέος, τολμηρός, υπερήφανος, πατριώτης, και ανταποδίδει τα αισθήματα της – πως θα μπορούσε άλλωστε να μην το κάνει. Ο ανώνυμος περιηγητής, που μένει στη βίλλα ενός εμπόρου στο Ακρωτήρι, τους παρατηρεί στο μεγάλο πανηγύρι των Αγίων Πάντων. Ο Ζαβός βρίσκεται ήδη μπλεγμένος στα δίχτυα του κόντε Lengrazio, ενός Βενετού που συνδυάζει την οικονομική ισχύ με τη δολιότητα, και που θέλει, πάση δυνάμει, να του πάρει τις σταφίδες που έχει στον κάμπο.  

Ο περιηγητής, επιστρέφοντας από μια Αυγουστιάτικη βόλτα στη Λίμνη του Κεριού, γνωρίζεται με τη Ζαφρύνη, με την επίσης όμορφη αλλά χωλή ξαδέλφη της Αυγουστίνα (Agostna), και με το γέρο-Ζαβό. Μαθαίνει τα βάσανα τους, και πως η Ζαφρύνη είχε στο μεταξύ εξορίσει τον Αλέξιο για ένα ολόκληρο χρόνο. Βλέπετε ο Αλέξιος δεν έχανε ευκαιρία να βρίσει τον κόντε, γιατί όσο τον αντιπαθούσε προσωπικά άλλο τόσο δεν χώνευε τους εκμεταλλευτές και καταπιεστές Βενετούς συνολικά. Επειδή το αρχοντολόι είχε το συνήθειο, και τον τρόπο, να ξεπαστρεύει όποιον δυστροπούσε, η Ζαφρύνη είχε φοβηθεί μήπως γίνει κάποιο κακό και του είχε ζητήσει να μπαρκάρει. Αυτός ο αθεόφοβος όμως, αντί να βρει κανένα εμπορικό, είχε ενωθεί με τα τσούρμα του κουρσάρου Lambro Canzani (Λάμπρου Κατσώνη).

Σύμβολο της αγάπης τους και σινιάλο ορατό από το πέλαγος ήταν δύο πανύψηλοι, δίδυμοι  φοίνικες δίπλα στο σπίτι της Ζαφρύνης. Αν κοβόταν ο ένας τότε ο Αλέξιος θα ήξερε, πριν πατήσει πόδι στη στεριά, πως κάποια συμφορά είχε συμβεί – και η συμφορά ήταν πολύ πιο κοντά από όσο υποψιαζόταν ο νεαρός κουρσάρος. Τη λύση θα δώσει καταλυτικά – στη Ζάκυνθο ζούσαν  – ένας σεισμός.

Δεν πρόκειται βέβαια να σας δώσω περίληψη ολόκληρης της ιστορίας καταστρέφοντας την ευχαρίστηση όσων θέλουν και μπορούν να τη διαβάσουν. Το βιβλίο υπήρχε κάποτε στο διαδίκτυο αλλά δεν μπορώ να το βρω πλέον. Το έχω όμως σε ψηφιακή μορφή (PDF 13.378 KB) και αν κάποιος ενδιαφέρεται ας επικοινωνήσει. Βάζω εδώ μόνο δύο σελίδες, δειγματοληπτικά, για να δώσω μια γεύση της γλώσσας και του ύφους της διήγησης.

Συγγραφέας ήταν η Catherine Grace Frances Gore, αν και είχε εκδοθεί ανώνυμα. Η Gore ήταν δημοφιλής και πολυγραφότατη. Το πρώτο της έργο εκδόθηκε λίγο μετά το γάμο της με το λοχαγό Charles Arthur Gore το 1823. Με τα έργα που ακολούθησαν την έκδοση της ‘Νύφης του Τζάντε’ άρχισε να συγκαταλέγεται στον κύκλο των συγγραφέων του ‘ασημένιου πιρουνιού’ (silver fork).

Παρόλο που μεγάλο μέρος του έγγαμου βίου της το πέρασε εκτός Μεγάλης Βρετανίας δεν βρήκα κανένα βιογραφικό στοιχείο που να δείχνει ότι επισκέφθηκε τη Ζάκυνθο. Οι περιγραφές της είναι γενικά ακριβείς αλλά όχι λεπτομερείς, και, νομίζω, το πιθανότερο είναι πως δεν είχε ιδίαν αντίληψη της φυσικής ομορφιάς που εκθειάζει στο διήγημα. Το να βρει πληροφορίες και περιγραφές δεν θα ήταν ιδιαίτερα δύσκολο για μια μορφωμένη και εύπορη γυναίκα που φαίνεται πως γνώριζε Γαλλικά και Ιταλικά. Το ερώτημα είναι γιατί διάλεξε τη Ζάκυνθο. Υποθέτω επειδή ήταν Ελληνικό νησί – η Ελλάδα βρισκόταν στην επικαιρότητα εκείνη τη δεκαετία λόγω της επανάστασης – υπό Βρετανική όμως ‘προστασία’. Θεωρούνταν αρκούντως εξωτική και ταυτόχρονα το όνομα της ήταν γνωστό στο πλατύ κοινό λόγω των Zante currants, της σταφίδας.

Θα έχετε καταλάβει πως είμαι από εκείνους τους ανθρώπους που στενοχωριούνται όταν απομεινάρια αλλοτινών καιρών, ιδιαίτερα αυτά που έχουν σχέση με την πατρίδα τους, μένουν αναξιοποίητα, ή ακόμα χειρότερα εγκαταλείπονται στην ανελέητη φθορά του χρόνου, της φύσης, και των κάθε λογής βανδάλων. Δυστυχώς το παρωχημένο ύφος και το θέμα αυτού του διηγήματος δεν δικαιολογούν την επανέκδοση του – τουλάχιστον όχι στη χώρα που πρωτοεκδόθηκε. Στη Ζάκυνθο θα μπορούσε πιθανόν να έχει καλύτερη τύχη αλλά οι Ζακυνθινοί σαν αναγνωστικό κοινό δεν μπορούν, λόγω γλώσσας, να αποτελέσουν τον κύριο στόχο. Εκτός βέβαια αν μεταφραστεί ή διασκευαστεί από κάποιον – σαν θεατρικό έργο ας πούμε.

Δεν ξέρεις όμως ποτέ, ίσως κάποιος Ζακυνθινός εκδότης θεωρήσει πως, σε βάθος χρόνου, με τόσους Βρετανούς τουρίστες που επισκέπτονται το νησί, και αρκετούς που είναι μόνιμοι κάτοικοι, μια επανέκδοση θα είχε επιχειρηματικά πλεονεκτήματα. Σαν επένδυση δεν θα ήταν μεγάλη. Συγγραφικά δικαιώματα δεν υπάρχουν και το κείμενο δεν είναι πολύ παραπάνω από 10.000 λέξεις. Μαζί με κάποια ιστορικά στοιχεία, και μερικές εικόνες, το πολύ να βγει ένα βιβλιαράκι 40 σελίδων.

------------------------------------------------------------  

*  Το όνομα του προνοητή/πρεβεδούρου στην ιστορία αυτή είναι Michaeli, κάτι που παραπέμπει στην περίοδο 1701 – 1703, αλλά μην ψάχνετε ιστορική ακρίβεια, διήγημα είναι.