Η σαΐτα του Μάρκου Σιγούρου

Πριν από πολλούς μήνες είχαμε αναφερθεί στον Thomas Sanders, σκλάβο στην Τρίπολη της Λιβύης. Είχαμε πει τότε πως όταν απελευθερώθηκε, το 1585, είχε μεταφερθεί στη Ζάκυνθο με πλοίο του Μάρκου Σιγούρου. Ο Sanders έγραψε (1):

Και περίπου τρεις μήνες μετά την απελευθέρωση μας (τον Ιούλιο του 1585), ο κύριος Barton με όλα τα απομεινάρια της παρέας του, αναχώρησε από την Τρίπολη για τη Ζάκυνθο, με ένα σκάφος που αποκαλείται settee, ενός Μάρκου Σιγούρου που έμενε στη Ζάκυνθο. Μετά την άφιξη μας στη Ζάκυνθο μείναμε δεκαπέντε μέρες πάνω στο πλοίο πριν να πάρουμε platego (2), δηλαδή άδεια αποβίβασης – επειδή είχε πανούκλα στο μέρος από το οποίο είχαμε έρθει.

Τρεις μέρες μετά την αποβίβαση μας ήρθε ένα άλλο settee, Μασσαλιώτικο, με προορισμό την Κωνσταντινούπολη. Τότε ο κύριος Barton και η παρέα του, μαζί με δύο ακόμη από την Εταιρεία μας, επιβιβάστηκαν σαν επιβάτες σε αυτό το settee και πήγαν στην Κωνσταντινούπολη.

Αλλά οι υπόλοιποι εννέα απο μας μείναμε στη Ζάκυνθο, και περίπου τρεις μήνες αργότερα επιβιβαστήκαμε σε ένα πλοίο του προαναφερθέντος Μάρκου Σιγούρου, το οποίο ήρθε στη Ζάκυνθο και είχε προορισμό την Αγγλία.

Ο Μάρκος Σιγούρος ήταν ο επιφανέστερος εκπρόσωπος της σημαντικότερης οικογένειας της Ζακύνθου εκείνη την εποχή. Οι Σιγούροι ήταν απόγονοι των Νορμανδών De Segur και βρίσκονταν ήδη εγκατεστημένοι στη Ζάκυνθο χρόνια αμέτρητα (3). Από τα τελευταία χρόνια της δυναστείας των Τόκκο, το αργότερο, είχαν ασπαστεί την Ορθοδοξία. Είχαν γλυτώσει στην καταστροφή από τους Τούρκους το 1479 και επιστρέψει λίγα χρόνια αργότερα, στις αρχές της Βενετοκρατίας. Υπηρέτησαν πιστά τους Βενετούς, στην αρχή σαν Στρατιώτες. Μάρκος λεγόταν και ο πρωτότοκος γιός της οικογένειας που είχε σκοτωθεί στη πολιορκία του κάστρου του Αγίου Γεωργίου στην Κεφαλονιά το 1500. Μάρκος λεγόταν και ο ανιψιός του, κατοπινός αρχηγός της οικογένειας. Ο μικρότερος αδελφός αυτού του Μάρκου, ο Νούκιος ή Νούτζος, πατέρας του Αγίου Διονυσίου, ακολούθησε και αυτός το παράδειγμα του παππού του Νούτζου και υπηρέτησε σαν καπετάνιος Στρατιωτών στην Ιταλία. Αργότερα, ένας άλλος Νούτζος, γιός του αδελφού του Μάρκου και του Νούτζου, του Ιωάννη, έδρασε στην επαναστατημένη Μάνη.

Με την πολεμική της δράση η οικογένεια κατόρθωσε να πετύχει την αναγνώριση από τη Βενετία των παλιών τίτλων ευγενείας και την επανάκτηση της προγονικής περιουσίας. Πέτυχε όμως και την παραχώρηση πολλών νέων χτημάτων. Τώρα πια η δράση τους απλώθηκε και στη θάλασσα. Ο Μάρκος, πρωτότοκος γιός του Ιάκωβου, τον διαδέχτηκε σαν σοπρακόμιτος πολεμικού πλοίου το 1527. Σχεδόν ταυτόχρονα έγινε σοπρακόμιτος και ο αδελφός του Κωνσταντίνος. Το 1535 ακολούθησε ο Νούτζος.

Οι Σιγούροι βέβαια φρόντιζαν να οικοδομούν συμμαχίες με άλλες ισχυρές φαμελιές του τόπου. Μάνα των Μάρκου, Κωνσταντίνου, Νούτζου, και Ιωάννη ήταν η Ισαβέλλα, από την αρχοντική – βυζαντινής προέλευσης – οικογένεια των Μονδίνων (Μουντίνων). Η αδελφή τους Λάουρα παντρεύτηκε το Δημήτριο, δευτερότοκο γιό του αρχικαπετάνιου των Στρατιωτών της Ζακύνθου Θεόδωρου Παλαιολόγου, της γνωστής αυτοκρατορικής οικογένειας. Στα τέλη του 1532, μερικούς μήνες μετά το θάνατο του Θεόδωρου, ο Μάρκος ορίστηκε από το Δημήτριο πληρεξούσιος του για την τακτοποίηση των κληρονομικών του υποθέσεων. Οι Παλαιολόγοι, αν και έμεναν πια στη Βενετία, είχαν μεγάλη περιουσία στη Ζάκυνθο από τη γυναίκα του Θεόδωρου, τη Μαρία Καντακουζηνή που είχε σκοτωθεί στο μεγάλο σεισμό του 1513.

Ο Δημήτριος δεν μπορούσε φαίνεται να κατεβεί ο ίδιος στη Ζάκυνθο εκείνη την εποχή γιατί αντιμετώπιζε σοβαρότατα οικογενειακά προβλήματα. Πιο συγκεκριμένα, δύο μήνες αργότερα, η Lucietta Martini, κόρη του αρχιναυπηγού της Βενετίας, έκανε αίτηση ακύρωσης του γάμου της με το Δημήτριο με το αιτιολογικό της διγαμίας. Το ντοκουμέντο αυτό – εκατό δυσανάγνωστες σελίδες στα Λατινικά απ’ ότι ακούω – δεν έχει μέχρι τώρα δημοσιευτεί, αν και θα έλυνε πολλές απορίες που δημιουργούνται σε σχέση με το γάμο αυτό και περιέχει πληροφορίες τόσο για τους Παλαιολόγους όσο και για τους Σιγούρους (4).

Το οικόσημο των Σιγούρων. Ένα γεράκι κατασπαράσσει ένα περιστέρι.

Ο Μάρκος που φιλοξένησε το Sanders ήταν γιός του Κωνσταντίνου και πρωτοξάδελφος του Αγίου Διονυσίου. Μαζί με τον αδελφό του Αγησίλαο ήταν οι κατεξοχήν εκπρόσωποι μιας Ζακυνθινής τάξης εμπόρων και εφοπλιστών – άλλο τρανταχτό όνομα ήταν το Σουμάκης – που, από τη ναυμαχία της Ναυπάκτου το 16^ο αιώνα ως τον Κρητικό πόλεμο το 17^ο, έπαιξαν πρωτεύοντα ρόλο στο εμπόριο της ανατολικής Μεσογείου με τη Δυτική Ευρώπη και κυρίως την Αγγλία (5).

Όπως μας λέει ο Sanders οι Σιγούροι έστελναν δικά τους καράβια απ’ ευθείας στην Αγγλία. Τα νταραβέρια τους εκεί τα είχε αναλάβει ο Ιωάννης Νταραβέρας (Zuanne Da Riviera), ένας Ζακυνθινός μόνιμα εγκατεστημένος το Λονδίνο που έγινε και πρόξενος της Βενετίας (6). Για τα ταξίδια αυτά προσελάμβαναν Άγγλους καπετάνιους και ολόκληρα τσούρμα. Έφταναν δε να παραγγέλνουν πλοία σε ναυπηγεία της Βαλτικής. Τα ονόματα των πλοίων τους δεν τα γνωρίζουμε, τουλάχιστον όχι τα περισσότερα. Κάποιες φορές αναφέρονται σαν Segura, χωρίς να είναι σίγουρο αν το όνομα του πλοίου ήταν Σιγούρα, ή αν, κατά τη Βενετική συνήθεια, απλώς αντικατόπτριζε το όνομα του ιδιοκτήτη ή του καπετάνιου. Ένα από τα πλοία τους λεγόταν Παναγία Σκοπιώτισσα. Το όνομα αυτό ήταν αναμφίβολα το δημοφιλέστερο στη Ζάκυνθο. Υπήρχε και πλοίο του Μιχαήλ Σουμάκη που λεγόταν έτσι, και να μην ξεχνάμε την ομώνυμη γαλέα των Μουντίνων στη ναυμαχία της Ναυπάκτου – των Σιγούρων η γαλέα λεγόταν Ιουδήθ.

Τι πλοίο όμως ήταν αυτό το settee που λέει ο Sanders; Από το Concise Oxford Dictionary of English Etymology του 1996 μαθαίνουμε ότι λεγόταν και settea, αργότερα sattee, και satia, από το Ιταλικό saettia και saetta, Λατινικά sagitta, που σημαίνει βέλος. Ήταν δηλαδή ο τύπος πλοίου που Ελληνικά λέγεται σαΐτα. Δεν βρήκα απεικόνιση σαΐτας του 16^ου αιώνα, βρήκα όμως του 17^ου, από το ταξίδι του Edmund Dummer στη Μεσόγειο το 1682, και είναι το σχέδιο στην αρχή της ανάρτησης. Μία από τις σαΐτες απεικονίζεται με συνδυασμό τριγωνικών πανιών με βορειοευρωπαϊκά τετράγωνα, το 16^ο αιώνα όμως τα πανιά θα ήταν μόνο τριγωνικά.

Τα πλοία αυτά όργωναν τη Μεσόγειο από το 16^ο αιώνα μέχρι το 19^ο. Στο William Falconer's Dictionary of the Marine, έκδοση του 1769, διαβάζουμε:

SETTEE, (scitie, Fr.) Δικάταρτο πλοίο με τριγωνικά πανιά, τα οποία λέγονται κοινώς λατίνια. Αυτά τα σκάφη χρησιμοποιούνται αποκλειστικά στη Μεσόγειο, και γενικά τα ταξιδεύουν Ιταλοί, Έλληνες, ή Μωαμεθανοί.

Μια σύντομη περιγραφή μας δίνει το Oxford Companion to Ships and the Sea του 2006:

Δικάταρτο πλοίο της Μεσογείου. Είχαν λατίνια και στους δύο ιστούς, και συχνά χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά εφεδρικών πληρωμάτων των γαλερών. Είχαν μονό κατάστρωμα με μακριά, οξεία πλώρη, και ανήκαν περισσότερο στην ανατολική παρά στη δυτική Μεσόγειο. Χρησιμοποιήθηκαν από το 16^ο μέχρι τα μέσα του 19^ου αιώνα. Μερικές φορές λέγονταν και balancelles, από τα διπλά λατίνια.

Μπαλαντζέλες λεγόντουσαν αυτά τα σκαριά στη Γαλλία και τη βόρειο Ιταλία. Στη νότια Ιταλία όμως λεγόντουσαν παραντζέλες και αυτός ο όρος πέρασε και στο Ελληνικό λεξιλόγιο. Στον παρακάτω πίνακα του Edward William Cooke του 1847 μία παραντζέλα μισοκρυμμένη πίσω από ένα άλλο σκάφος. Στο βάθος ο Βεζούβιος.

-------------------------------------------------------------- 

1)  ‘An English Garner, The unfortunate Voyage of the Jesus to Tripoli, in 1584’, τόμος 2, σσ.  20-21, 1879.

2)  Pratique, από τον Ελληνικό όρο πρακτική, μέσω Μεσαιωνικής Λατινικής και Γαλλικής.

3) Λεωνίδα Ζώη, Ο Άγιος Διονύσιος, Προστάτης Ζακύνθου, Ζάκυνθος 1895. Από το ίδιο έργο προέρχονται οι περισσότερες περί Σιγούρων πληροφορίες της ανάρτησης  χωρίς αναφορά σε διαφορετική πηγή.

4) Η Μαριάννα Κολυβά ανέφερε το έγγραφο αυτό πριν πολλά χρόνια λέγοντας ότι θα επανέλθει για να το μελετήσει. Θεόδωρος Παλαιολόγος, Αρχηγός Μισθοφόρων «Στρατιωτών» και Διερμηνέας στην Υπηρεσία της Βενετίας, Θησαυρίσματα, 1973, σελ. 153.

(5)  Maria Fusaro, Cooperating mercantile networks in the Early Modern Mediterranean: The English and the Greeks, a Case Study, Commercial Networks in the Early Modern World, European University Institute, Φλωρεντία, 2002 και Coping with transition: Greek merchants and ship owners between Venice and England in the late sixteenth century, Oxford University, 2005, της ιδίας.

(6)  Βλέπε προηγούμενο.

Σε απαγορευμένη περιοχή – μέρος Β΄

Ασυνήθιστο και γεννάει ερωτηματικά. Πως λεγόταν η γυναίκα του Αντισυνταγματάρχη Gubbins; Γιατί δεν αναφέρεται το όνομα της; Στην πρώτη ερώτηση υπάρχει απάντηση. Λεγόταν Mary Breton και ο πατέρας της είχε μείνει για χρόνια στη Τζαμάικα.  Ίσως η Mary είχε γεννηθεί εκεί. Παντρεύτηκε τον 38χρονο αντισυνταγματάρχη Richard Gubbins στις 18 Οκτωβρίου 1819 στο Λονδίνο. Κάποιες πληροφορίες την ταυτίζουν με μια ‘19χρονη καλλονή με μεγάλη περιουσία’ με την οποία ήταν ερωτευμένος ο Gubbins εκείνη την εποχή.

Ο Gubbins ήταν βετεράνος των μαχών της Ισπανίας εναντίον του Ναπολέοντα και είχε διακριθεί στον Αμερικανοβρετανικό πόλεμο λίγο αργότερα. Ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο James, στρατιωτικός και αυτός, είχε σκοτωθεί το 1815 στο Βατερλό. Ήταν πρώτα ξαδέλφια του περίφημου ζωγράφου John Constable, ο οποίος είχε κάνει το πορτραίτο του Richard γύρω στα 1804.

Πρέπει να ήταν ο άνθρωπος που εκτέλεσε τη διαταγή παράδοσης της Πάργας στον Αλή Πασά λίγο πριν παντρευτεί, γιατί μέχρι τότε ήταν διοικητής και κυβερνήτης της. Ο γάμος του κράτησε λιγότερο από 11 μήνες. Το γεγονός αυτό δημιουργεί την εύλογη υποψία ότι η Mary πέθανε από κάποια επιπλοκή της λοχείας μαζί με το παιδί της. Ίσως αυτός είναι ο λόγος που δεν αναφέρονται ονόματα, επειδή το νεογέννητο ήταν αβάφτιστο. Ο Richard Gubbins ξαναπαντρεύτηκε το 1825 και πέθανε μετά από μακριά ασθένεια το 1836.

Το 1940 υπήρχε στα Ιγγλέζικα Μνήματα αυτό το μνημείο.

Είναι, απ’ όσο ξέρουμε, ο παλιότερος τάφος του κοιμητηρίου. Σήμερα είναι όπως βλέπετε στις επόμενες δύο εικόνες.

Ο Clement Harby ήταν, όπως λέει η λατινική επιγραφή, ο Άγγλος πρόξενος στο Μοριά και τη Ζάκυνθο. Ήταν έμπορος, από πλούσια εμπορική οικογένεια. Ως προς τη γενεαλογία του υπάρχουν κενά, ασάφειες και αντικρουόμενες πληροφορίες στο διαδίκτυο. Παραθέτω λοιπόν εδώ τη σχετική σελίδα από το ‘The Visitation of London’ των ετών 1633 – 1635, σε έκδοση του 1880.

Ο Clement Harby ήταν, όπως φαίνεται εδώ, ο πρωτότοκος γιός και κληρονόμος του Jobe Harby και γεννήθηκε το 1619. Ο Jobe, μαζί με τον αδελφό του, που επίσης λεγόταν Clement, είχε πλουτίσει από την παραχώρηση του βασιλικού μονοπωλίου κασσίτερου την περίοδο 1616 – 1621 (1). Οι αδελφοί Harby στη δεκαετία του 1620 είχαν καίριες θέσεις στην πανίσχυρη Εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών και ο Jobe και στην Εταιρεία του Λεβάντε. Υπήρχαν τουλάχιστον άλλοι δύο αδελφοί, από τους οποίους ο ένας λεγόταν Thomas.

Ο γεννηθείς το 1619 Clement Harby πήρε τον τίτλο του ιππότη στις 21 Απριλίου 1669 (2). Εκείνο περίπου τον καιρό διορίστηκε πρόξενος στο Μοριά.  Ίσως έμεινε κάποιο διάστημα στην Πάτρα αλλά το καλοκαίρι του 1670 έμενε στη Ζάκυνθο. Εκεί έλαβε ένα γράμμα από την Εταιρεία του Λεβάντε που περιέκλειε το διορισμό του από το βασιλιά Κάρολο Β΄ σαν πρόξενο και στη Ζάκυνθο. Στην ουσία η Εταιρεία επέλεγε τους προξένους και ο βασιλιάς επικύρωνε το διορισμό.

Πριν συνεχίσουμε πρέπει να ειπωθεί ότι οι πληροφορίες που ακολουθούν και αφορούν τα πρώτα χρόνια του στο νησί βρίσκονται  στα Βενετικά Αρχεία και προέρχονται από εδώ. Επίσης ότι μια σε βάθος έρευνα ολόκληρης της εικοσαετίας ξεπερνάει κατά πολύ τα όρια και τους σκοπούς αυτής της μικρής παρουσίασης.

Ο προηγούμενος πρόξενος στη Ζάκυνθο ήταν θείος του, ο Thomas Harby, και είχε πρόσφατα δολοφονηθεί. Σύμφωνα με ένα έγγραφο της 25^ης Αυγούστου 1670 ο Άγγλος πρεσβευτής στη Βενετία έκανε γνωστές, μέσω του γραμματέα του, τις απαιτήσεις που προέβαλλε ο νέος πρόξενος στη Ζάκυνθο αν και άφησε να εννοηθεί πως τις θεωρούσε υπερβολικές. Είπε ακόμη πως οι ένοχοι της δολοφονίας του προηγούμενου προξένου ήταν τρεις. Ο ένας είχε ήδη εκτελεστεί, ο άλλος είχε σταλεί κωπηλάτης στα κάτεργα, και ζητούσε την τιμωρία του τρίτου. Ο πρεβεδούρος της Ζακύνθου Ottavian Pisani, σε μια αναφορά του στις 12 Οκτωβρίου του ίδιου χρόνου, δίνει κάπως διαφορετικές πληροφορίες. Κατόρθωσε να συλλάβει έναν από τους ενόχους και τον έστειλε στα κάτεργα για δέκα χρόνια αλλά ο κύριος υπαίτιος εξακολουθούσε να διαφεύγει.

Ο Clement Harby ήταν μαχητικός υπερασπιστής των συμφερόντων των συμπατριωτών του από την πρώτη στιγμή. Ήρθε σε ρήξη με τον πρεβεδούρο της Ζακύνθου Girolamo Giustiniani ο οποίος σύμφωνα με Αγγλικές καταγγελίες τον προσέβαλε επανειλημμένα. Τα πήγε όμως πολύ καλύτερα με τον Ottavian Pisani που αντικατέστησε το Giustiniani το καλοκαίρι του 1670.

Το 1671 διεκδίκησε για λογαριασμό του William Tidiman ένα χρέος της Βενετικής Πολιτείας 4.322 κορωνών που του οφειλόταν από το 1652, όταν ήταν καπετάνιος του πλοίου Vivian! Μας δίνει μάλιστα την πληροφορία ότι μόνο οι δασμοί που εισέπραττε στη Ζάκυνθο η Βενετία από τους Άγγλους εμπόρους ανέρχονταν στο ποσό των 150.000 δουκάτων το χρόνο!!!

Τον επόμενο χρόνο ο δραστήριος Sir Clement διόρισε υποπρόξενους στην Κεφαλονιά και την Κέρκυρα αλλά ο ίδιος αντιμετώπισε προσβολή και απειλές μέσα στο Λαζαρέτο από κάποιον Cristoforo Stabile.

Το 1673 τα πράγματα αγρίεψαν πραγματικά μετά από δύο επεισόδια στο λιμάνι της Ζακύνθου. Κατά το πρώτο, σύμφωνα με τους Άγγλους, ενώ το πλήρωμα του μικρού πλοίου Amity φόρτωνε, δέχτηκαν επίθεση από τελωνειακούς για ασήμαντη αφορμή και με αποτέλεσμα να σκοτωθεί ένας από αυτούς και να τραυματιστούν δύο άλλοι. Οι δράστες κατέφυγαν στα πλοία του Βενετικού στόλου για να αποφύγουν τις συνέπειες.

Το δεύτερο ήταν ακόμη σοβαρότερο και έφτασε να απασχολεί τον Άγγλο βασιλιά και το Βενετό δόγη. Οι Άγγλοι βρίσκονταν τότε σε πόλεμο με τους Ολλανδούς. Μία Αγγλική φρεγάτα αιχμαλώτισε ένα Ολλανδικό εμπορικό, τη Santa Giustina, και το έφερε στη Ζάκυνθο. Το Ολλανδικό πλοίο όμως ήταν ναυλωμένο από Βενετούς και μετέφερε Βενετικά εμπορεύματα. Επιπλέον, στο Πόρτο του Τζάντε βρισκόταν ο Βενετός ναύαρχος με μια μοίρα του στόλου. Ο ναύαρχος απέσπασε βίαια τη λεία του Αγγλικού πολεμικού και ο καπετάνιος του, μαζί με το Harby, έσπευσαν να καταγγείλουν το γεγονός στο Λονδίνο. Ακολούθησε ανταλλαγή κατηγοριών για προσβολή της σημαίας της κάθε πλευράς και τα δύο κράτη έφτασαν στα πρόθυρα οικονομικού πολέμου, με τους Άγγλους να απειλούν ότι θα αγοράζουν σταφίδα από το Μοριά και όχι τη Ζάκυνθο, και τους Βενετούς να απαντούν ότι θα μείνουν τα Εγγλέζικα παστά ψάρια απούλητα.

Οι σχέσεις των δύο κρατών μπαλώθηκαν και ο Harby παρέμεινε στη Ζάκυνθο, όπου τον Οκτώβριο του 1682 τον συνάντησε ο Edmund Dummer. Ο Dummer, σε ένα χειρόγραφο βιβλίο που παρουσίασε στο βασιλιά το 1685 και βρίσκεται σήμερα ανέκδοτο στη Βρετανική Βιβλιοθήκη, έδωσε πολλές πληροφορίες για τη Ζάκυνθο – όχι όλες σωστές – και ο Harby πρέπει να ήταν η πηγή αρκετών από αυτές. Σε κάποιο σημείο έγραψε:

Ο Sir Clement Harvy ήταν τότε πρόξενος, ένας άξιος και πιστός άνθρωπος από τον οποίο άκουσα για την πηγή της πίσσας, που είναι περίπου οχτώ μίλια από την πόλη της Ζακύνθου, κοντά στην παραλία κάτω από ένα ψηλό βουνό, και είναι το μεγαλύτερο αξιοπερίεργο που έχει να προσφέρει το νησί. Βγαίνει (η πίσσα) από τη γη σε σβώλους μέσα σε μια πηγή νερού, και ανεβαίνει στην επιφάνεια μερικές φορές σε μέγεθος καρυδιού, και σε τέτοιες ποσότητες που σε διάστημα 12 μηνών μαζεύουν ενενήντα με εκατό βαρέλια. Το ένα δέκατο πάει στο κράτος, το υπόλοιπο πουλιέται προς δύο γαζέτες (3) τη λίβρα, που είναι λιγότερο από μισή Αγγλική πέννα. Δυτικοί άνεμοι ή σεισμοί κάνουν (την πηγή) να ξερνάει περισσότερη (πίσσα) από άλλες φορές.

Ο Sir Clement δεν είχε μόνο αντιμετωπίσει τα της ταφής του θείου του και όσων άλλων ομοεθνών του είχαν ξεψυχήσει στη Ζάκυνθο στα χρόνια που έμεινε εκεί. Δεν ήταν νέος και ούτε έδειξε καμιά διάθεση επιστροφής στο Λονδίνο. Αν ήθελε θα είχε φύγει, οικονομικό πρόβλημα δεν είχε. Πρέπει λοιπόν κάποτε να συλλογίστηκε, ή και να αποφάσισε, πως και ο ίδιος θα τελείωνε τις μέρες του σε αυτό το νησί. Σύμφωνα με το Ζώη το κοιμητήριο ιδρύθηκε στις 10 Μαρτίου 1675, δηλαδή όταν ο Harby ήταν πρόξενος. Δεν μπορούμε παρά να συμπεράνουμε πως η δημιουργία του δεν είναι άσχετη με το διεκδικητικό και δραστήριο Άγγλο. Παραθέτουμε εδώ όσα αναφέρει ο Ζώης (4).

Όταν πέθανε ο Harby, το 1689, ήταν 70 χρονών. Η διαθήκη του έχει βρεθεί στα Βενετικά Αρχεία και δείχνει έναν πολύ ανθρώπινο δεσμό που είχε δημιουργήσει στο νησί. Άφησε το σπίτι του και οτιδήποτε βρισκόταν μέσα σε αυτό σε κάποια Adriana Sverona (5). Η Αντριάνα ήταν Ζακυνθινή. Οικογένεια και τοποθεσία Σβερόνα μαρτυρούνται το 1684 στον Πισινόντα (6).

Από τα γραφόμενα του Ζώη βλέπουμε ότι ο Harby δεν ήταν ο μόνος Άγγλος πρόξενος θαμμένος στο κοιμητήριο. Το όνομα του όμως ήταν James Paul και όχι Pool, οι δε επιγραφές είναι στα Αγγλικά και Λατινικά.

Αν όντως το μνημείο του φτιάχτηκε από τους Ζακυνθινούς ένεκα ευγνωμοσύνης για παρασχεθείσες ευεργεσίες τότε φαίνεται ότι κέρδισε τις καρδιές τους εξαιρετικά γρήγορα – ‘The London Gazette’ δημοσίευσε το διορισμό του στο φύλλο της 3^ης Φεβρουαρίου 1727, δηλαδή έζησε στη Ζάκυνθο λίγο πάνω από ένα χρόνο.

Αγαπητοί φίλοι, τα παραπάνω δεν γράφτηκαν αποκλειστικά για την ικανοποίηση της περιέργειας και φιλομάθειας σας. Αναρτήθηκαν και για να δείξουν πως όταν ξυπνήσουν οι Ζακυνθινοί και αποδεχτούν ότι το νεκροταφείο αυτό είναι μνημείο της δικής τους ιστορίας, και πως δεν μπορεί να είναι αποκλειστική υπόθεση κανενός προξενείου, υπάρχουν πληροφορίες που μπορούν να συμβάλλουν στην ανάδειξη και παρουσίαση του.

Η βεβαιότητα αυτού του ξυπνήματος δεν βασίζεται σε κάποια αόριστη και απέραντη αισιοδοξία. Το ότι δεν ζει κάποιος στη Ζάκυνθο δεν σημαίνει αναγκαστικά πως ζει στα σύννεφα και δεν αναγνωρίζει πως τα οικονομικά συμφέροντα αποτελούν, ως συνήθως, κινητήρια ώση πολύ ισχυρότερη από τη φλόγα της ανιδιοτελούς φιλοπατρίας. Όταν το νησί φιλοξενεί κάθε χρόνο εκατοντάδες χιλιάδες Βρετανούς τουρίστες, αρκετοί από τους οποίους θα ενδιαφέρονταν να γνωρίσουν ένα σημείο συνάντησης της ιστορίας του νησιού με τη δική τους, δεν μπορεί η προσπάθεια προσέλκυσης επισκεπτών στη Χώρα να μένει στην προσφορά διαφημιστικών δειγμάτων ελαιολάδου. Ας ελπίσουμε ότι το ξύπνημα δεν θα έρθει πολύ αργά, αλλιώς κάποιοι θα χτυπάνε τα κεφάλια τους στις συντριμμένες ταφόπλακες.

Ενημέρωση 04/07/2011

Σχετικά με τον πρόξενο James Paul και το επιβλητικό μνημείο του υπάρχουν κάποιες επιπλέον πληροφορίες που μάλλον δεν είναι άσχετες. Το ίδιο όνομα αναφέρεται σαν πρόξενος πολύ νωρίτερα, το 1694. Ίσως ήταν ο ίδιος άνθρωπος ή ο πατέρας του. Η οικογένεια φαίνεται πάντως ότι είχε στενούς δεσμούς με τη Ζάκυνθο και το εμπόριο της σταφίδας. Τη χρονιά που πέθανε, το 1728, προτάθηκε σαν αντικαταστάτης του ο ανιψιός του Samuel Hayward. Ο Hayward τελικά ήταν πρόξενος μεταξύ 1736 και 1748. Την ίδια εποχή, από το 1733, κάποιος άλλος συγγενής, ο Daniel Paul, ήταν για πολλά χρόνια πρόξενος στην Πάτρα. Θέλω να πω πως υπήρχαν συγγενείς με χρήμα και επιρροή να μεριμνήσουν για τον τάφο του. Ήταν ζήτημα οικογενειακού γοήτρου, πέραν της υποχρεώσεως.

---------------------------------------------------------------------- 

(1)  Mariko Mizui, Merchants and the Tin Farming: A Pattern of the Business Careers in Early Stuart London, Kyushu Institute of Technology Academic Repository, 2004.

(2)  William Arthur Shaw, The Knights of England, τόμος 2^ος, 1906, σ. 243.

(3)  Η γαζέτα (gazzetta) ήταν Βενετσιάνικο νόμισμα μικρής αξίας. Κάποτε η τιμή μιας εφημερίδας ήταν μια γαζέτα και γι αυτό η λέξη κατάληξε να σημαίνει σε πολλές γλώσσες εφημερίδα.

(4)  Λεωνίδας Ζώης, Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν Ζακύνθου, τόμος Α΄, σ. 471.

(5)  Η λεπτομέρεια αυτή, από το Archivio di Stato di Venezia, Notarile Testamenti, b.92 (Valerio Bonis), n. 66 (28/10/1689), αναφέρεται από τη Maria Fusaro στο Commercial Networks of Cooperation in the Venetian Mediterranean: The English and the Greeks, a Case Study, σελ. 144 (σημ. 63) του Commercial Networks in the Early Modern World, European University Institute, Φλωρεντία, 2002.

(6)  Λεωνίδας Ζώης, Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν Ζακύνθου, τόμος Α΄, σ. 581.