Καλοκαιρινά καμώματα πιστών φίλων

Βρετανικό πλοίο έξω από τη Ζάκυνθο το 1682

Είναι γνωστό ότι από το δεύτερο μισό του 16^ου αιώνα, όταν απογειώθηκε το εμπόριο της σταφίδας, και για αιώνες μετά, υπήρχε στη Ζάκυνθο μια μικρή αλλά οικονομικά εύρωστη παροικία Ευρωπαίων εμπόρων, κυρίως Άγγλων. Αρκετοί από αυτούς έμειναν για πάντα στο νησί, είτε επειδή δημιούργησαν ισχυρούς δεσμούς στη νέα τους πατρίδα, όπως ο ιδρυτής του Αγγλικού νεκροταφείου πρόξενος Sir Clement Harby (1), είτε επειδή κόπηκε πρόωρα το νήμα της ζωής τους, όπως ο θείος και προκάτοχος του Sir Clement, που έπεσε θύμα δολοφονίας.

Οι άνθρωποι αυτοί δεν έφερναν στο νησί τις οικογένειες τους, αν είχαν βέβαια. Η Ζάκυνθος δεν θεωρούνταν εκείνη την εποχή μέρος κατάλληλο για καθωσπρέπει Ευρωπαίες κυρίες και ανήλικα, αν και υπήρχαν κάποιες Αγγλίδες, άλλης πάστας, που εξασκούσαν στο Γιαλό ένα αρχαιότατο επάγγελμα. Μπορεί βέβαια οι Άγγλοι έμποροι να αναγκάζονταν να αποχωριστούν τις συμβίες τους – ορισμένοι πιθανόν χωρίς μεγάλο δισταγμό – δεν δέχονταν όμως επ’ ουδενί να αποχωριστούν και εκείνους τους συντρόφους με τους οποίους είχαν αμοιβαία δεθεί με ανώμοτη πίστη. Έτσι έφερναν συχνά μαζί τους τα σκυλιά τους.  

Είναι εύκολο να φανταστεί κανείς πως η προσαρμογή των τετράποδων ακούσιων μεταναστών στο νέο τους περιβάλλον δεν ήταν πάντα εύκολη ή άμοιρη προβλημάτων. Πολλές ράτσες σκυλιών έχουν αξιοθαύμαστη αντοχή στο ψύχος, ακόμα και στο αρκτικό. Προσωπικά έχω πολλές φορές παρατηρήσει με το στόμα ανοιχτό σκυλιά να μένουν για ώρα πολλή μέσα σε παγωμένα ποτάμια, όπου η κινούμενη μάζα του νερού θα απομυζούσε και το τελευταίο ίχνος ζωής από ανθρώπινους ιστούς μέσα σε ελάχιστα λεπτά.

Σκύλος σε ποταμάκι, νοτιοδυτική Αγγλία

Δεν τα καταφέρνουν όμως εξίσου καλά με τη ζέστη. Όσο μάλιστα καλύτερα προφυλαγμένο από το κρύο είναι ένα σκυλί τόσο περισσότερο θα υποφέρει από τη ζέστη. Ζώα που ήταν το αποτέλεσμα φυσικής επιλογής χιλιετηρίδων στη Βρετανία είναι αναμενόμενο πως θα είχαν πρόβλημα εγκλιματισμού στο ζεστό Ελληνικό καλοκαίρι.

Μια σχετική πληροφορία μας έχει αφήσει ένας Άγγλος πειρατής που την εποχή του Ρεμπελιού έδρασε για καιρό στο τρίγωνο Ζακύνθου, Κεφαλονιάς και Πάτρας – το τρίγωνο της σταφίδας το λέω εγώ – και του οποίου τα πληρώματα – αποτελούμενα από Άγγλους, Φλαμανδούς, Γάλλους, Έλληνες και Ιταλούς – δημιούργησαν ουκ ολίγα έκτροπα σε ξηρά και θάλασσα. Επειδή η λέξη πειρατής είναι ενδεχόμενο να σας δημιουργήσει λανθασμένη εντύπωση για το άτομο αυτό, και συνεπώς για τα λεγόμενα του, πρέπει να πω ότι ο αριστοκρατικής καταγωγής Sir Kenelm Digby (2) ήταν πειρατής μόνο κατά περιόδους. Είναι περισσότερο γνωστός σαν αυλικός, διπλωμάτης, φιλόσοφος και συγγραφέας, ο οποίος ασχολήθηκε με τη φύση, τη θεολογία, την αστρολογία, την αλχημεία, τη μαγεία, ακόμη και τη ... μαγειρική! Στη διάρκεια της περιπετειώδους ζωής του (1603 – 1665) κέρδισε, έχασε και ξανακέρδισε περιουσίες, ενώ είναι ενδιαφέρον – για όσους από μας αγαπάνε το καλό κρασί – πως ήταν κάτοχος της ευρεσιτεχνίας για την κατασκευή πράσινων και καφέ μπουκαλιών.

Έγραψε λοιπόν ο Sir Kenelm (3):

΄Όπως μου είπαν οι έμποροι στα νησιά της Ζακύνθου και της Κεφαλονιάς (όταν ήμουν εκεί) τα Αγγλικά σκυλιά είχαν τη συνήθεια (επειδή ήταν προσαρμοσμένα σε ψυχρότερο κλίμα) να τρέχουν στη θάλασσα μέσα στη ζέστη του καλοκαιριού και να κείτονται εκεί κατά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας, με τις μουσούδες τους μόνο έξω από το νερό για να αναπνέουν, και κοιμόντουσαν εκεί, με τα κεφάλια τους πάνω σε κάποια πέτρα για να τα ανασηκώνει και τα σώματα τους βουτηγμένα στη θάλασσα. Όσα σκυλιά δεν το έκαναν αυτό ψοφούσαν συνήθως από τη ζέστη και τους ψύλλους κατά το πρώτο τους καλοκαίρι εκεί.’

Καλό σας καλοκαίρι και μην ξεχνάτε σε αυτούς τους χαλεπούς καιρούς: μια παλιογαβάθα με λίγο νερό για τα περαστικά και αδέσποτα ζώα δεν κοστίζει τίποτα. Είναι όμως δείγμα ανθρωπιάς.

-------------------------------------------------------------------- 

1)  http://pampalaia.blogspot.co.uk/2011/06/blog-post_10.html

2)  https://en.wikipedia.org/?title=Kenelm_Digby

3)  Sir Kenelm Digby, Two treatises: in the one of which, the nature of bodies; in the other, the nature of mans soule, is looked into: in way of discovery of the immortality of reasonable soules, Λονδίνο 1645, σελ. 381.

Ψάρεμα στον ουρανό

Η Ζάκυνθος από το Κρυονέρι, υδατογραφία του 1852

Την οξύνοια των Ζακυνθινών δεν νομίζω να την έχει ποτέ αμφισβητήσει κανείς στα σοβαρά. Εκδηλώνεται ποικιλότροπα σε κάθε σχεδόν ξεδίπλωμα της νησιώτικης καθημερινότητας. Την κολλάμε καλοδιάθετα στα μούτρα του κάθε επισκέπτη, έτσι που να μην αφήνουμε περιθώρια για αμφιβολίες. Το κακό είναι πως αυτό το, όχι ευκαταφρόνητο, άθροισμα ευστροφίας σπάνια έχει ευεργετικά αποτελέσματα για το κοινωνικό σύνολο. Μάλλον το αντίθετο συμβαίνει, η φαιά ουσία των Ζακυνθινών τις περισσότερες φορές αναλώνεται ατομικιστικά ενάντια στο κοινό καλό. Ένας περαστικός όμως δεν προλαβαίνει να το αντιληφθεί – μένει στις πρώτες εντυπώσεις.

Κάποιοι περιηγητές εντυπωσιάστηκαν από την ευρηματικότητα των Ζακυνθινών και έγραψαν για τους Αγαλιώτες, που καταρριχόμενοι με σχοινιά στους απότομους γκρεμούς κυνηγούσαν φώκιες στις θαλασσινές σπηλιές, ή για τον τρόπο που οι Χωραΐτες προσέλκυαν τους κεφάλους πριν ρίξουν το πεζόβολο. Εντυπωσιακότερη όλων, η ενασχόληση των πιτσιρίκων της Χώρας – έπιαναν πουλιά στον αέρα! Όχι ότι να ’ναι – μοναχά σβέλτους σαλτιμπάγκους τ’ ουρανού. Σε ένα Βρετανικό ταξιδιωτικό οδηγό του 19^ου αιώνα διαβάζουμε (1):

Μια παράξενη διασκέδαση μπορεί να παρατηρήσει κανείς στη Ζάκυνθο, συγκεκριμένα, ψάρεμα χελιδονιών. Στις στέγες των σπιτιών και σε καμπαναριά στήνονται καλάμια με μακριά νήματα (πετονιές) και μύγες να ανεμίζουν. Το χελιδόνι αρπάζει τη μύγα και πιάνεται με το αγκίστρι.

Σε μια Βρετανική εγκυκλοπαίδεια, 31 χρόνια νωρίτερα, η πληροφορία είναι κάπως διαφορετική (2). Δεν επρόκειτο για χελιδόνια αλλά για πετροχελίδονα, και το δόλωμα δεν ήταν μύγα αλλά ένα πουπουλάκι. Το πετροχελίδονο, αν και μεγαλύτερο, μοιάζει με το χελιδόνι. Στην  πραγματικότητα όμως δεν συγγενεύουν καθόλου. Το μεταναστευτικό αυτό πουλί, γνωστό στους ορνιθολόγους με το όνομα Apus (Άπους) λόγω των πολύ μικρών του ποδιών, δεν ακουμπάει ποτέ στο έδαφος και περνάει τις περισσότερες ώρες της ημέρας στoυς αιθέρες. Ακόμα και νερό πίνει πετώντας. Αυτό που εκμεταλλεύονταν οι Ζακυνθινοί ήταν ότι εστιάζει σε οποιοδήποτε πετούμενο μικρού μεγέθους, λογικά κάποιο έντομο, και με πτήση εντυπωσιακή το χάφτει χωρίς δισταγμό.

Πετροχελίδονο

Για πετροχελίδονα και πούπουλο στο αγκίστρι μιλάει και μια ζωολογική εγκυκλοπαίδεια της εποχής (3). Η αναφορά της πηγής της πληροφορίας μας δίνει να καταλάβουμε πως αυτή η ασχολία ήταν ακόμα παλιότερη, μας πηγαίνει στα μέσα του 18^ου αιώνα το αργότερο. Ο πασίγνωστος την εποχή του Γάλλος φυσιοδίφης Georges Louis Leclerc, κόμης του Buffon (1707 -1788) είχε γράψει (4):

Στο νησί της Ζακύνθου τα παιδιά τα πιάνουν (τα πετροχελίδονα) με πετονιά – τις βάζουν στα παράθυρα ενός ψηλού πύργου και κάνουν τη δουλειά μόνες τους, με μοναδικό δόλωμα ένα πούπουλο, που τα πουλιά αυτά θέλουν να πάρουν για να στρώσουν τη φωλιά τους – με αυτό τον τρόπο ένα μόνο άτομο μπορεί να πιάσει πέντε με έξι ντουζίνες την ημέρα.

Δεν ξέρω αν από αυτό το, όχι πολύ ωφέλιμο για το περιβάλλον, εναέριο ψάρεμα βγήκε η παροιμία ‘το έξυπνο πουλί από τη μύτη πιάνεται’. Ξέρω όμως ότι η φράση θα ταιριάζει πολύ σε κάποιους ανοιχτομάτηδες και αετονύχηδες Ζακυνθινούς όταν έρθει η σειρά τους. Γιατί μπορεί να θέλουν να κοιμούνται στα πούπουλα αλλά το παρακάνανε με τις ‘αρπαχτές’ ...

------------------------------------------------------------------------------  

(1)  A hand-book for travellers in the Ionian Islands, Greece, Turkey, Asia Minor, and Constantinople, Λονδίνο 1840, σ.13.

(2)  The British Encyclopedia or Dictionary of Arts and Sciences του William Nicholson, Λονδίνο 1809, τόμος 3^ος, λήμμα Hirundo.

(3)  General Zoology του James Francis Stephens, Λονδίνο 1817, τόμος 10^ος, μέρος 1^ο, σ. 73.

(4)  Histoire Naturelle, τόμος 13^ος, σ. 134.

Οι εκλιπόντες σκίουροι

Φοβάμαι ότι σας κούρασα με τις τελευταίες αναρτήσεις. Ήταν αρκετά ‘βαριές’. Καιρός για κάτι ανάλαφρο. Και τι πιο ανάλαφρο από το πήδημα του σκίουρου από το ένα κλαδί στο άλλο. Ο πατέρας μου λέει πως παλιότερα, όταν ήταν νέος, υπήρχαν σκίουροι και στη Ζάκυνθο – πίσω από την Υπεράγαθο. Άλλο τίποτα δεν έχω ακούσει, ούτε σκίουρο στο νησί έχω δει. Και όμως φαίνεται πως έχει δίκιο. Γιατί να μην υπήρχαν σκίουροι τον 20^ο αιώνα στην Υπεράγαθο αφού υπήρχαν το 19^ο; Την ύπαρξη τους τη βεβαιώνει ένας Άγγλος γιατρός, ο John Davy, οποίος έγραψε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον δίτομο έργο, πραγματικό θησαυρό πληροφοριών για τα Εφτάνησα της εποχής του, που εκδόθηκε το 1842 (1). Ο 2^ος τόμος περιέχει μια περιγραφή της άγνωστης στους Άγγλους, αλλά και στους περισσότερους ντόπιους, ορεινής Ζακύνθου. Ο Davy τη διέτρεξε από βορρά προς νότο, από τις Βολίμες μέχρι το Κερί, στα τέλη Αυγούστου του 1824. Εδώ μια σελίδα του:

Ανηφορίζοντας από αυτή την κοιλάδα, προχωρήσαμε προς το μοναστήρι της Madonna Paragato (Παναγίας Υπεραγάθου), περίπου δυόμισι μίλια από το χωριό Λούχα, όμορφα στημένο στην πλαγιά ενός λόφου σκεπασμένου από βαλανιδιές (2) σημαντικού μεγέθους, και απέναντι σε έναν άλλο λόφο σκεπασμένο με πεύκα (3), με ένα σχετικά μεγάλο, καλλιεργημένο κάμπο μεταξύ τους, κατά ένα μέρος με δημητριακά και το υπόλοιπο αμπέλια. Το μοναστήρι, αν και πολύ κατώτερο το Αγίου Γεωργίου (στα Γκρεμνά), διέθετε υποφερτή υποδομή διαμονής, και περάσαμε τη νύχτα εκεί. Ανήκει σε ένα ίδρυμα του ιδίου ονόματος στην Αίγυπτο (4), ο επικεφαλής του οποίου διορίζει ένα μοναχό σαν εφημέριο, υπό τον όρο της αποστολής συγκεκριμένων οφειλών προς τη μητρώα μονή. Τα γύρω δάση είναι εξαιρετικά για κυνήγι μπεκάτσας το Νοέμβριο, το μήνα κατά τον οποίο οι μεγάλες πτήσεις των πουλιών γίνονται στη Μεσόγειο, όταν περνάνε για να ξεχειμωνιάσουν στην Αφρική. Ο διερμηνέας μας είπε ότι είχε σκοτώσει εδώ δώδεκα σε μία ώρα. Οι κυνηγοί βγαίνουν νωρίς, και γυρίζουν λίγο μετά την ανατολή του ήλιου, όταν τα πουλιά αγριεύουν πολύ. Ο συνοδός μου βγήκε πριν το πρωινό, και έστειλε πίσω ένα μικρό σκίουρο που σκότωσε, σε ανοιχτό χρώμα ποντικού (ανοιχτό καστανό). Είναι σπάνιο ζώο στη Ζάκυνθο και οι υπηρέτες φοβόντουσαν να το αγγίξουν. Το δειλινό και το πρωί ήταν και τα δύο πολύ δροσερά – λίγο μετά το ηλιοβασίλεμα, στον κάμπο (οροπέδιο), το θερμόμετρο έπεσε στους 64^ο (17.7^ο C) – και ήταν το ίδιο το επόμενο πρωί, λίγο πριν την ανατολή.

Τι ακριβώς ήταν αυτός ο μικρός καστανόχρωμος σκίουρος που πυροβόλησε ο συνοδός του John Davy; Δεν μπορεί παρά να ανήκε σε ένα Ζακυνθινό υποείδος κάποιου γνωστού είδους σκίουρου, από το οποίο χωρίστηκε τόσο παλιά όσο παλιά είναι και η Ζάκυνθος. Στα Βαλκάνια υπάρχουν δύο είδη αυτού του χαριτωμένου τρωκτικού. Ο κοινός ευρασιατικός ή ερυθρός (sciurus vulgaris) και ο καυκάσιος (sciurus anomalus). Ο δεύτερος απαντάται μόνο στην ανατολική Θράκη και διεκπεραιώθηκε στην Ευρωπαϊκή ακτή του Βοσπόρου εσχάτως. Στην Ελλάδα διαβάζω ότι βρίσκεται μόνο στη Λέσβο. Επομένως οι Σκίουροι της Ζακύνθου πρέπει να ανήκαν στους κοινούς. Οι κοινοί είναι συνήθως κοκκινωποί, ιδιαίτερα στην Βρετανία, και σε αυτούς ήταν συνηθισμένος ο Davy (5).

Πολύ συχνά όμως οι κοινοί, ή ερυθροί, σκίουροι έχουν διαφορετικά χρώματα. Εκτός από διάφορες αποχρώσεις του καστανού πολύ συνηθισμένο είναι και το μαύρο. Θυμάμαι πριν από κάμποσα χρόνια, σε μια επίσκεψη μου στη Βαυαρία, παρακολούθησα ένα μαύρο και ένα κόκκινο σκίουρο να κυνηγιούνται για αρκετή ώρα πάνω στο ίδιο δέντρο.

Ο μεγαλύτερος εχθρός αυτού του ευέλικτου τρωκτικού που αγαπάει τα κουκουνάρια είναι το κουνάβι (martes martes), η ικτίς των πεύκων. Η Ζάκυνθος δεν θα μπορούσε να έχει αποτελέσει εξαίρεση. Η συνύπαρξη των δύο ζώων κράτησε αμέτρητες χιλιάδες χρόνια και διαταράχτηκε μόνο από τον κρότο του ντουφεκιού. Τα καυτά σκάγια έγειραν την πλάστιγγα σε βάρος του μικρού ακροβάτη και κανένας πια δεν χαζεύει τα εναέρια κατορθώματα του. Το κουνάβι, με αναγκαστική προσαρμογή των διατροφικών του γούστων, κατάφερε να επιβιώσει. Τα τελευταία χρόνια, στις επισκέψεις μου στη Ζάκυνθο, έχω δει με θλίψη τρεις από αυτούς τους δεινούς κυνηγούς χτυπημένους από αυτοκίνητα – δύο στο Καλαμάκι και ένα στις Βολίμες.

Το είδος μας, ο homo zacynthius, νεοφερμένο στον παράδεισο, δεν εξαφάνισε μόνο τον άκακο ιθαγενή σκίουρο. Χωρίς λόγο και αφορμή εξαφανίζει τον ίδιο τον παράδεισο. Ένα μεγάλο μέρος από το τελευταίο καταφύγιο του σκίουρου κάηκε το περασμένο καλοκαίρι από κάποιο βάρβαρο με διαταραγμένη μη-προσωπικότητα.

--------------------------------------------------------------------------- 

(1)  Notes and Observations on the Ionian Islands and Malta: with some Remarks on Constantinople and Turkey, and on the System of Quarantine as Αt Present Conducted.

(2)  Οι βαλανιδιές λέει ο Davy ήταν του είδους Quercus ilex που στην Ελλάδα είναι γνωστή ως αριά.

(3)  Ο Davy χρησιμοποιεί τη λέξη fir όταν αναφέρεται σε πεύκα. Η λέξη αυτή σήμερα σημαίνει έλατο αλλά μέχρι το 19^ο αιώνα σήμαινε πεύκο.

(4)  Η μητρώα μονή δεν είναι βέβαια ομώνυμη αλλά η Αγία Αικατερίνη του Σινά.

(5)  Το 19^ο αιώνα έγινε στη Βρετανία εισαγωγή γκρίζων σκίουρων (Sciurus carolinensis) από την Αμερική. Οι γκρίζοι, μεγαλύτεροι και πιο ευπροσάρμοστοι, έχουν σήμερα εκτοπίσει τους ερυθρούς από το μεγαλύτερο μέρος της χώρας.

Το φιόρο της Λαίδης Bowen

Η Διαμαντίνα ήταν το δέκατο από τα έντεκα παιδιά του Γεωργίου-Κανδιάνου Ρώμα και εγγονή του Διονυσίου Ρώμα, δραστήριου μέλους της Φιλικής Εταιρείας και προσωπικού φίλου του Κολοκοτρώνη. Γεννήθηκε το 1833 στη Ζάκυνθο. Το 1856, στην Κέρκυρα, παντρεύτηκε τον George Bowen, ελληνιστή και φιλέλληνα, πρώην πρόεδρο της Ιονίου Ακαδημίας. Ο Bowen πήρε λίγο αργότερα τον τίτλο του ιππότη και το 1858 διορίστηκε κυβερνήτης της Queensland στην Αυστραλία.

Εκεί η Διαμαντίνα έγινε γνωστή για την Ελληνική, Ζακυνθινή της καταγωγή σε μια εποχή που στην ήπειρο αυτή υπήρχαν ελάχιστοι Έλληνες και ακόμη λιγότερες Ελληνίδες. Η απίθανη ιστορία της πρώτης από αυτές, της Αικατερίνης Πλέσσα, θα είναι μελλοντικό θέμα του ιστολογίου. Σύντομα η Διαμαντίνα έγινε γνωστή και για τη φιλανθρωπική της δράση και στην κυριολεξία ‘άφησε όνομα’. Το όνομα της έφεραν κάμποσα φιλανθρωπικά ιδρύματα, και, ακόμα και σήμερα, η μικρή πόλη Roma,

μια νησίδα

και ένα ποτάμι.

Όταν η φιλανθρωπική και κοινωνική δράση της Διαμαντίνας, και τα καθήκοντα της σαν μητέρα και σαν σύζυγος του κυβερνήτη, της άφηναν ελεύθερο χρόνο, της άρεσε να κάθεται στον κήπο, κάτω από μια πυρρόχρωμη μπιγκόνια (Bignonia Venusta) που στην Αυστραλία έγινε γνωστή σαν ‘το αναρριχητικό της Λαίδης Bowen’ (Lady Bowen’s creeper).

Η Διαμαντίνα Ρώμα-Bowen, μητέρα δέκα παιδιών, έζησε, εκτός από την Αυστραλία, στη Νέα Ζηλανδία, τον Άγιο Μαυρίκιο, το Χόνγκ-Κόνγκ, και πέθανε στο Λονδίνο σε ηλικία 60 χρονών. Ίσως σε κάποιο καλύτερο μέλλον – ελπίζω όχι πολύ μακρινό – το Άνθος της Ανατολής να αποκτήσει το δικό του μικρό βοτανικό κήπο και να τιμήσει την κόρη που το τίμησε, αφιερώνοντας μια γωνιά του στο  φιόρο που αγάπησε.

Ο Πόε, ο Σατωβριάνδος, και η Ζάκυνθος

Αν βάλει κάποιος σε μια διαδικτυακή μηχανή έρευνας τις λέξεις ‘Isola d’ oro Fior di Levante Zakynthos’ θα βρει αρκετές Ζακυνθινές ιστοσελίδες που διαφημίζουν το τουριστικό μας προϊόν ή εκφράζουν την υπερηφάνεια και τη λατρεία των Ζακυνθινών για το νησί τους. Παραθέτουν όλες το σονέτο ‘To Zante’, γραμμένο από έναν σημαντικό εκπρόσωπο της παγκόσμιας λογοτεχνίας, τον Edgar Allan Poe (1), που, αν και γραμμένο στα Αγγλικά, τελειώνει με δύο σύντομες φράσεις στα Ιταλικά. Δυστυχώς μόνο μία από αυτές τις ιστοσελίδες αναφέρει κάτι για να εξηγήσει τη σχέση του ποιητή με τη Ζάκυνθο. Αυτό το ‘δυστυχώς’ μετρείστε το διπλά – επειδή η έλλειψη εξήγησης δημιουργεί την εντύπωση πως ο Poe είχε επισκεφτεί τη Ζάκυνθο, αλλά και επειδή η εξήγηση, εκεί που δίνεται, δεν έχει καμία σχέση με την πραγματικότητα. Πιο συγκεκριμένα λέει ότι το σονέτο γράφτηκε από το Φόσκολο και μεταφράστηκε από τον Πόε.

Σήμερα ξύπνησα με διάθεση ηρωική. Γι’ αυτό θα προσπαθήσω να σώσω την τιμή των Ζακυνθινών ιστοσελίδων και, ίσως, κάποιους από στιγμές αμηχανίας. Όχι πως έχω να πω τίποτα καινούργιο, απλώς θα μαζέψω εδώ τα υπάρχοντα στοιχεία και τα πράγματα θα μπουν στη θέση τους από μόνα τους. Ξεκινάμε με το ίδιο το ποίημα:

TO ZANTE

Fair isle, that from the fairest of all flowers,
Thy gentlest of all gentle names dost take!
How many memories of what radiant hours
At sight of thee and thine at once awake!
How many scenes of what departed bliss!
How many thoughts of what entombed hopes!
How many visions of a maiden that is
No more–no more upon thy verdant slopes!
No more! alas, that magical sad sound
Transforming all! Thy charms shall please no more-
Thy memory no more! Accursed ground
Henceforth I hold thy flower-enamelled shore,
O hyacinthine isle! O purple Zante!
"Isola d'oro! Fior di Levante!"

Και μια αρκετά πιστή μετάφραση του Νίκου Σημηριώτη:

ΣΤΗ ΖΑΚΥΝΘΟ

Ωραίο νησί, που απ' το πιο ωραίο λουλούδι

Τ' ολόγλυκο γεννήθηκε όνομά σου,

Πόσες στιγμές πανώριες σαν τραγούδι

Δε φέρνει η θύμηση στ' αντίκρυσμά σου!

Τι ελπίδων στοχασμούς, πόχουν χαθεί!

Ποιας ευτυχίας, που θάφτηκε, τα μάγια!

Ποια οράματα της νιάς, που δε θα 'ρθεί

Ποτέ-ποτέ πια στα χλοερά σου πλάγια!

Ποτέ πια! ω, η μαγεύτρα ηχώ η θλιμμένη!

Δε με μεθά η γητιά σου ποτέ πια-

Ποτέ πια η μνήμη! Γη καταραμένη

Κράζω την άνθινή σου ακρογιαλιά,

Ω, υακίνθινο νησί! Φλογάτο Τζάντε!

"Isola d' oro! Fior di Levante!"

Παρακάτω το ίδιο σονέτο, γραμμένο από το χέρι του Πόε, σε ένα γράμμα του 1840.

Όμως αυτό δεν είναι το μοναδικό ποίημα στο οποίο ο Πόε αναφέρει τη Ζάκυνθο. Τουλάχιστον εφτά χρόνια πριν, το 1829, σε ηλικία μόλις 20 ετών ή και ακόμη νωρίτερα, στο μακρύ ποίημα του Al Aaraaf, μιλώντας για άνθη, είχε γράψει:

And thy most lovely purple perfume, Zante!
Isola d'oro!-Fior di Levante!

 

Εδώ η Ζάκυνθος εκτός από ‘χρυσό νησί’ και ‘Άνθος της Ανατολής’ είναι και ‘το πιο αξιαγάπητο πορφυρό άρωμα’. Για τον Πόε η γυναίκα – Ianthe ή Zanthe στο Al Aaraaf – το όνομα, ο τόπος, το άνθος – ο υάκινθος εν προκειμένω – το χρώμα, το άρωμα, γίνονται ένα. Γίνονται συναίσθημα – στο σονέτο ο χαμένος πια έρωτας του. Δεν μετάφρασε λοιπόν ο μεγάλος Αμερικανός το μεγάλο Ζακυνθινό. Το σονέτο του είναι ποίημα ερωτικό ενώ του Φόσκολου είναι νοσταλγικό για τη μητρική γη, ο πόθος του Οδυσσέα, δοσμένος από τον περιπλανώμενο ανατρεπτικό όταν βρισκόταν στο Μιλάνο. Ούτε καν επηρεάστηκε. Επειδή όμως το ζήτημα του υποτιθέμενου επηρεασμού του Πόε από το Φόσκολο φαίνεται πως δεν έχει ολότελα ξεψυχήσει (2), παραθέτω εδώ και το σονέτο του Νικολάκη μας, μαζί με την πιστή και εμπνευσμένη μετάφραση του Στέφανου Μαρτζώκη, για να μπορεί να δει ο καθένας πως δεν έχουν τίποτα κοινό εκτός από τον τίτλο.

A ZACINTO

Né più mai toccherò le sacre sponde
ove il mio corpo fanciulletto giacque,
Zacinto mia, che te specchi nell'onde
del greco mar da cui vergine nacque

Venere, e fea quelle isole feconde
col suo primo sorriso, onde non tacque
le tue limpide nubi e le tue fronde
l'inclito verso di colui che l'acque

cantò fatali, ed il diverso esiglio
per cui bello di fama e di sventura
baciò la sua petrosa Itaca Ulisse.

Tu non altro che il canto avrai del figlio,
o materna mia terra; a noi prescrisse
il fato illacrimata sepoltura.

ΣΤΗ ΖΑΚΥΝΘΟ

Πλιά στη ζωή δεν θα πατή το δύστυχο ποδάρι

Τις άγιες όχθες που άγγιζα στα χρόνια τα χρυσά,

Ω ποθητή μου Ζάκυνθο, που πάντοτε με χάρη

Στο κύμα καθρεφτίζεσαι, στα Ελληνικά νερά.

Η Αφροδίτη ολόλαμπρη από κει μέσα βγήκε

Κ’ έκαμε με το γέλιο της γόνιμα τα νησιά,

Οπού απερίγραφτα ο λαμπρός ο στίχος δεν αφήκε

Τα νέφη σου τα διάφανα, τα δένδρα τα πυκνά,

Του ποιητή που έψαλλε τη διάφορη εξορία,

Της μοίρας τ’ άγρια κύματα, που το μικρό νησί

Ο Οδυσσέας εφίλησε τρανός στη δυστυχία.

Απ’ το παιδί σου το άχαρο, ω μητρική μου γη,

Μονάχα το τραγούδι του θάχης για συντροφιά.

Σ’ εμένα η Μοίρα μου έγραψε αδάκρυτη ταφή.

Διαβάζοντας τα βιογραφικά στοιχεία του Πόε βλέπει κανείς ότι μονάχα μια φορά πέρασε τον Ατλαντικό. Έζησε πέντε χρόνια στην Αγγλία (1815 – 1820) και δεν υπάρχει η παραμικρή ένδειξη ότι εκείνη την εποχή επισκέφτηκε την Ελλάδα. Ήταν ένας πιτσιρίκος που απλώς πήγαινε σχολείο. Στην Αμερική επέστρεψε σε ηλικία 11 χρονών και δεν ξαναγύρισε ποτέ στην Ευρώπη. Ήταν δηλαδή εντελώς απίθανο να είχε γνωρίσει κάποιο μεγάλο έρωτα στη Ζάκυνθο – και μάλιστα να είχε ερωτευτεί κάποια Ζακυνθινή όπως είχα διαβάσει πριν πολλά χρόνια, δεν θυμάμαι πια που.

Γιατί λοιπόν αφιέρωσε σονέτο σε ένα άγνωστο του νησί; Από που επηρεάστηκε; Η απάντηση είναι γνωστή ήδη από το 1895, όταν αναφέρθηκε στο έργο των Edmund Clarence Stedman and George E. Woodberry ‘The Works of Edgar Allan Poe’. Εδώ η συγκεκριμένη αναφορά, τόμος 10^ος, σελ. 176 – 177.

Η επιρροή είναι, όπως μας λένε, του François-René de Chateaubriand από το βιβλίο του ‘Itinéraire de Paris à Jérusalem’ του 1811, όπου βρίσκουμε αυτούσιες τις εκφράσεις Isola d'oro και Fior di Levante. Αυτό που είχε διαβάσει ο Πόε δεν ήταν, κατά πάσα πιθανότητα,  το πρωτότυπο, αλλά η μετάφραση του ‘Itinéraire’ από τον Frederic Shoberl στο ‘Travels in Greece, Palestine, Egypt, and Barbary during the years 1806-1807’ του 1812. Βάζω εδώ όλα όσα είχε γράψει ο Chateaubriand για τη Ζάκυνθο, μεταφρασμένα από το Shoberl, γιατί ίσως τα βρείτε ενδιαφέροντα, αλλά μην τα πάρετε τοις μετρητοίς. Κατάφερε, για παράδειγμα, ο Γάλλος συγγραφέας και πολιτικός να μεταφέρει το Φισκάρδο από την Κεφαλονιά στη Ζάκυνθο.

Μεταφράζω μόνο το υπογραμμισμένο κομμάτι γιατί αυτό είναι που μας ενδιαφέρει.

(Οι Ζακυνθινοί) συχνά έδιναν άσυλο σε προγραμμένους Ρωμαίους, και έχει ακόμη υποστηριχτεί πως οι στάχτες του Κικέρωνα έχουν βρεθεί εκεί (3). Αν πραγματικά η Ζάκυνθος είχε υπάρξει καταφύγιο εξόριστων, μετά χαράς θα της απέδιδα οποιαδήποτε τιμή (4), και θα ενέκρινα τις ονομασίες της Isola d’ oro και Fior di Levante. Αυτό το τελευταίο μου θυμίζει ότι ο υάκινθος προήλθε από τη Ζάκυνθο, και ότι αυτό το νησί πήρε το όνομα του από το άνθος του οποίου ήταν πατρίδα.

Από εδώ λοιπόν πήρε ο Πόε τόσο τους Ιταλικούς χαρακτηρισμούς της Ζακύνθου όσο και την ταύτιση του νησιού με το άνθος που αντιπροσώπευε τον έρωτα του. Και έχουμε το παράδοξο όχι μόνο να έχει γράψει ένα σονέτο αφιερωμένο σε ένα μέρος που, όπως και ο Σατωβριάνδος άλλωστε, δεν κατάφερε να επισκεφτεί, αλλά και να το έχει βασίσει σε μια ανακρίβεια. Γιατί βέβαια ο Σατωβριάνδος ξαναέκανε λάθος και ούτε πατρίδα του υάκινθου ήταν η Ζάκυνθος ούτε σχετίζονται τα δύο ονόματα ετυμολογικά.

Προσωπικά ρίχνω το φταίξιμο στους Ιταλούς, γιατί τι Zacinto, τι Jacinto, αλλά δεν έχει σημασία. Και τίποτα από αυτά που είπαμε δε σημαίνει πως πρέπει να απορρίψουμε την τιμή που έκανε στη Ζάκυνθο ένας μεγαλοφυής ποιητής και συγγραφέας, και να αρνηθούμε μια συμβολική στέγη στα συναισθήματα του. Όσο για τον υάκινθο,  λουλούδι της περιοχής μας είναι από εποχές προϊστορικές. Όπως δείχνει η προελληνική κατάληξη '–νθος', οι ίδιοι άνθρωποι, στην ίδια γλώσσα, φαίνεται πως ονομάσανε και το νησί και το λουλούδι. Ας δεχτούμε λοιπόν πως έτσι, από μια ευτυχή παρεξήγηση, απόκτησε ο υάκινθος πατρίδα.

----------------------------------------------------------------      

(1)  Στο λήμμα για τον Poe της Ελληνικής Wikipedia δεν υπάρχει, μέχρι σήμερα, η παραμικρή αναφορά στο γεγονός ότι έγραψε ποίημα αφιερωμένο στη Ζάκυνθο!!!

(2)  Edgar Allan Poe, Complete poems, του Thomas Ollive Mabbott, σελ. 311, έκδοση του 2000 (ο συγγραφέας δεν αποδέχεται επιρροή από το Φόσκολο). Επίσης, στην Ιταλική Wikipedia στο λήμμα για το A Zacinto, αναφέρεται ακόμα και σήμερα πως ήταν η έμπνευση πίσω από το σονέτο To Zante!

(3)  Ένας Ρωμαϊκός τάφος που είχε βρεθεί το 15^ο αιώνα στα θεμέλια του καθολικού μοναστηριού Santa Maria delle Grazie στην παραλία, πιστευόταν ότι ήταν του Κικέρωνα.

(4)  Ήταν και ο ίδιος εξόριστος για κάποια χρόνια στην Αγγλία.

Zacintha

Φωτογραφία του Brunello Pierini

Έφυγε και ο Θανάσης Βέγγος πριν λίγες μέρες, ελαφρύ το χώμα που τον σκεπάζει. Μιμούμαι κι εγώ, ενθυμούμενος, τον αμίμητο: Καλοί μου άαανθρωποι ... ξέρετε από ... χόρτα; Ραδίκια ... αντίδια ... μήπως μαζεύετε βολβούς; Εγώ βρ’ ασ’ τα. Δηλαδή εσύ βράσ’ τα, γιατί εγώ ούτε να τα βράσω δεν ξέρω. Αλλά και να μην ξέρετε από χόρτα σίγουρα ξέρετε από αγριολούλουδα. Ειδικά αν είσαστε Ζακυνθινοί. Το νησί είναι ένας πλωτός λουλουδότοπος αυτή την εποχή.

Αυτό, στη φωτογραφία, το έχετε δει; Το έχετε προσέξει; Ξέρετε ότι η επιστημονική του ονομασία είναι Crepis Zacintha  και ότι πήρε το όνομα του από τη Ζάκυνθο; Θα μου πείτε, σιγά μη δεν είχε δώσει το όνομα του σε ένα τουλάχιστον λουλούδι το Άνθος της Ανατολής. Ναι αλλά στη Ζάκυνθο πως το λένε; Ποιά είναι η τοπική του ονομασία; Αν γνωρίζετε σας παρακαλώ πολύ να μας το πείτε. Και καλό θα ήταν να βοηθήσετε να αναδειχτεί. Αν έχει φυτρώσει κοντά στο σπίτι σας ποτίστε το, κάντε του χώρο, φωτογραφίστε το, ζωγραφίστε το, δείξτε το στους επισκέπτες του νησιού. Είναι, έτσι κι αλλιώς, άλλο ένα σύμβολο του τόπου μας.

Η ιστορία της ονομασίας του αστερόσχημου αγριολούλουδου είναι – όπως όλες οι ιστορίες που διαβάζετε εδώ – παμπάλαια.  Ίσως ξεκίνησε τότε που οι  Άγγλοι έρχονταν ακόμα στη Ζάκυνθο για να αγοράσουν σταφίδα και όχι για να σταφιδιάσουν τη φάτσα τους στο μεσημεριάτικο ήλιο. Αναφέρεται, μάλλον για πρώτη φορά, σε αυτό το βιβλίο του Philip Miller, αρχικηπουρού του Βοτανικού Κήπου του Chelsea, που μου υπέδειξε η Μαρία Σ.

Αυτή είναι η 4η έκδοση, του 1754, η πρώτη ήταν το 1731. Αυτή την έκδοση βρήκα όμως και αυτή σας παρουσιάζω. Παρακάτω το κείμενο.

Δεν έχω μεταφράσει ποτέ κείμενο σχετικό με τη Βοτανική και ούτε τώρα θα το επιχειρήσω. Δίνω λοιπόν μια περίληψη. Αφού κάνει μια περιγραφή του φυτού – συγγενή του ραδικιού – λέει ότι φυτρώνει σε αφθονία στη νήσο Zant, από όπου πήρε και το όνομα του. Το 18^ο αιώνα (και νωρίτερα) οι Βρετανοί πολλές φορές αναφέρονταν στη Ζάκυνθο σαν Zant και όχι Zante. Λέει ακόμη ότι φυτρώνει και σε άλλες θερμές χώρες – εννοώντας τη νότια Ευρώπη – αλλά στην Αγγλία βρίσκεται μόνο στους κήπους ανθρώπων που ασχολούνται με τη Βοτανική γιατί δεν είναι ούτε ιδιαίτερα όμορφο ούτε έχει κάποια γνωστή χρήση. Κάθε καλοκαίρι, αφού ωριμάσουν οι σπόροι, το φυτό ξεραίνεται. Την άνοιξη βγαίνουν καινούργια φυτά. Οι σπόροι πρέπει να μείνουν στο χώμα τουλάχιστον ένα χειμώνα πριν φυτρώσουν. Τα κίτρινα άνθη εμφανίζονται τον Ιούνιο και οι σπόροι ωριμάζουν τον Αύγουστο ή το Σεπτέμβριο, αυτό όμως ίσως γίνεται στις συνθήκες της Αγγλίας, στη Ζάκυνθο μπορεί να γίνεται νωρίτερα. Τα φυτά δεν χρειάζονται καμία φροντίδα εκτός από τον καθαρισμό του εδάφους από ζιζάνια ολόγυρα τους.

Hippolyte Coste - Flore descriptive et illustrée de la France, de la Corse et des contrées limitrophes, 1901-1906

Ενημέρωση 10/05/2011

Ο Παναγιώτης μου έστειλε ένα ωραιότατο σχέδιο του τέλους του 18ου αιώνα από το μνημειώδες έργο του John Sibthorp 'Flora Graeca' που εκδόθηκε το 19ο.