Σάββατο, 19 Ιανουαρίου 2019

Ταυτοποίηση ενός Ζακυνθινού κήπου του 19ου αιώνα




Στο φύλλο του Ερμή της 3ης Ιανουαρίου του 2017 δημοσιεύτηκε η εικόνα αυτή, εύρημα του Νίκου Κουρκουμέλη, με τίτλο ‘Μια άγνωστη εικόνα από την περίοδο της Αγγλοκρατίας’. Το αναπόφευκτο ερώτημα που τίθεται είναι τι απεικονίζεται σε αυτή. Γράφει ο Ερμής πως ‘Μία εκδοχή φέρει τον κήπο να βρισκόταν στην περιοχή “Περιβόλα” του παλιού Νοσοκομείου, ενώ άλλες τον τοποθετούν στους Κήπους ή ακόμα και στις Νερατζούλες’. Δεν ξέρω αν η πρόσκληση της εφημερίδας σε συζήτηση απέδωσε καρπούς μέχρι τώρα αλλά θα καταθέσω τη γνώμη και τις παρατηρήσεις μου ελπίζοντας να μην κομίζω γλαύκα εις Αθήνας.
Φαίνεται πως είναι ένα ανοιξιάτικο πρωί, με βάση την κατεύθυνση του ήλιου. Όχι πολύ νωρίς, γύρω στις οχτώ, έχει σηκωθεί ο ήλιος δύο κονταρίες, για να θυμηθούμε μία διατύπωση του Διονυσίου Ρώμα, και το μεγαλύτερο μέρος του κήπου είναι λουσμένο στη λιακάδα. Το υπόλοιπο βρίσκεται σε μια αρκετά συμπαγή σκιά, όχι όμως βαριά – βλέπεις ακόμα απάνω της τον ίσκιο των ανθρώπων και των σκυλιών. Γι αυτό μπορούμε να υποθέσουμε πως η σκιά δημιουργείται από κάποιο αραιό σύννεφο και δεν μας βοηθάει στην τοποθέτηση της σκηνής.


Ο κήπος έχει σχήμα που φαίνεται κάπως ελλειπτικό αλλά αυτό που βλέπουμε δεν μας επιτρέπει να είμαστε σίγουροι. Τα παρτέρια έχουν επίσης σχήματα παράξενα και ίσως εκεί κρύβεται κάποιος κρυφός σε μας συμβολισμός. Σε θέση κεντρική, απέναντι μας, είναι αναρτημένος μεγάλος θυρεός αλλά δεν διακρίνεται αν είναι οικόσημο ή κάτι άλλο. Κοντά στο θυρεό βρίσκεται μεγάλη κλούβα, μάλλον για ωδικά ή εξωτικά πτηνά, στολισμένη με ένα πουλί στην κορυφή. Έξω από τα μουράγια, στο ίδιο περίπου επίπεδο, σπίτια Ζακυνθινά. Δύο από αυτά έχουν καμινάδες μικρές, για να μην γκρεμίζονται εύκολα από τους σεισμούς. Προεξέχει ακόμα η κορυφή ενός μικρού καμπαναριού.



Τα φυτά είναι συμμαζεμένα, διακρίνονται αρκετά άνθη και βλέπουμε μόνο δύο μικρά δέντρα. Τα πάντα είναι προσεγμένα. Αυτός ο κήπος ίσως είναι σχετικά καινούργιος και, με τόσες γλάστρες ψηλά τοποθετημένες, έχει ανάγκη από πολλή φροντίδα. Απεικονίζονται δύο κηπουροί. Ο ιδιοκτήτης έχει σίγουρα μεγάλη οικονομική άνεση.

Δεν υπάρχει αμφιβολία για το ότι η εικόνα είναι από την Αγγλοκρατούμενη Ζάκυνθο. Το δηλώνει ο εύκολα αναγνωρίσιμος Καστρόλοφος, το Κάστρο με την Βρετανική σημαία στην κορυφή του, το ορατό οχύρωμα Bembo. Η εφημερίδα αναφέρει ότι η απεικόνιση πιστεύεται πως είναι του 1840. Οι ρεντιγκότες των φραγκοντυμένων μου θυμίζουν περισσότερο 1820 αλλά δεν έχει μεγάλη σημασία. Το σημαντικό είναι να δοθεί πειστική απάντηση στο ερώτημα ποιός ήταν αυτός ο κήπος και που βρισκόταν.

Δεν μπορώ να δεχτώ την πιθανότητα ο κήπος να βρισκόταν στους Κήπους ή στις Νερατζούλες. Το Κάστρο και τα σπίτια στην πλαγιά του λόφου φαίνονται πολύ κοντινά. Βλέπουμε τα ορθάνοιχτα παραθυρόφυλλα και ακόμα και τον καπνό από τις καμινάδες. Ούτε τίποτα άλλο φαίνεται ανάμεσα στο Κάστρο και τον κήπο όπως θα περίμενε κανείς αν ο Καστρόλοφος βλεπόταν από μεγάλη απόσταση. Επιπλέον, από εκείνη την κατεύθυνση δύσκολα θα μπορούσε να αγνοηθεί ο Εξηνταβελόνης, που θα ήταν μπροστά από τον Καστρόλοφο.

Η εκδοχή του Νοσοκομείου αξίζει να εξεταστεί. Περιβόλα, σύμφωνα με το Λεξικό του Ζώη, λεγόταν ‘ο εν τη πόλει και πλησίον άλλοτε ν. του Προφήτου Ηλία μέγας παράδεισος της οικ. Στάβερη – Λέντζερη’. Τα ερείπια του ναού στον οποίο αναφέρεται ο Ζώης σώζονται ακόμα, κυριολεκτικά στο χείλος του γκρεμού, ανάμεσα στο ΚΤΕΛ και στο παλιό Νοσοκομείο. Είχα μάλιστα την τύχη πριν τρία χρόνια να με καλέσει να πάω μαζί με κάμποσα ακόμα άτομα η Μαρία Σιδηροκαστρίτη – Κοντονή όταν πήγε να τα μετρήσει και φωτογραφίσει.

Ο Αρχιδούκας  Σαλβατόρ περιγράφει την Περιβόλα σε δύο σημεία του δεύτερου τόμου του Zante. Στη σελίδα 84 της Ελληνικής έκδοσης, κοιτάζοντας από την πλαγιά του Καστρόλοφου γράφει:

Απέναντι, στις πλαγιές του λόφου, όπου βρίσκεται η εκκλησία του Προφήτη Ηλία, είναι ο κήπος Περιβόλα του Λέτζερη με λεμονιές και πορτοκαλιές, περικλεισμένος από ένα τοίχο στολισμένο με βάζα.

Τα μουράγια του άγνωστου κήπου είναι στολισμένα με γλάστρες, πολλές από τις οποίες προεξέχουν από τον τοίχο και φαίνονται συνδεδεμένες μεταξύ τους με ανάγλυφες κορδέλες. Είναι σε σχήμα ανθοδοχείων που μπορεί να δικαιώσει απόλυτα το χαρακτηρισμό ‘βάζα’.



Στη σελίδα 86 η περιγραφή είναι εκτενέστερη:

Πάνω από το βαθούλωμα που βρίσκεται ανάμεσα στο λόφο του φρουρίου και εκείνον του Εξήντα Βελονιού και ονομάστηκε Στο Καμίνι, επειδή εκεί στέριωσαν ένα καμίνι για να κατασκευάζουν κεραμικά, στην αριστερή πλαγιά, όταν κανείς γυρίζει το βλέμμα του προς το βουνό, είναι κάτω από τον Προφήτη Ηλία η περιβόλα του Λέτζερη, πλαισιωμένη από έναν τοίχο βαμμένο κόκκινο και άσπρο, με όμορφο παρατηρητήριο στη μέση, στολισμένο με κολόνες, από όπου κανείς απολαμβάνει μια υπέροχη θέα προς την πόλη και την κοιλάδα, μαζί με τα υψώματα που βρίσκονται απέναντι, καθώς και τα κοκκινοβαμμένα ερείπια από το Belvedere del Sud του Μαρτινέγκου. Από το δρομάκι οδηγεί ένας μεγάλος πυλώνας στον κήπο, ένας άλλος πυλώνας βρίσκεται πίσω από το κτίριο. Ο κήπος περιλαμβάνει πολλά επίπεδα με υπέροχα δέντρα, εξηντάχρονες πορτοκαλιές και λεμονιές, κατόπιν μανταρινιές, μηλιές, αχλαδιές και ροδιές. Ένας δρόμος κατασκευασμένος από όρθια τούβλα περνάει μέσα από αυτήν την ιδιοκτησία. Στη μέση υπάρχει ένα κυκλικό κηπάριο και πάνω ψηλά, κοντά σε ένα ερειπωμένο σπίτι, μια ταράτσα από όπου έχουμε μια όμορφη θέα.

Σε πρώτη ανάγνωση και αυτή η περιγραφή φαίνεται να ταιριάζει σε κάποια σημεία – το κυκλικό κηπάριο, τα μουράγια όπου κυριαρχεί το κόκκινο και το άσπρο. Τα δέντρα βέβαια δεν υπάρχουν επειδή είναι εξήντα χρονών και η περιγραφή του Αρχιδούκα είναι τουλάχιστον εξήντα χρόνια νεότερη από την εικόνα. Όμως ο Σαλβατόρ, ως συνήθως, δεν σταμάτησε εκεί. Μας άφησε και ένα σχέδιο της Περιβόλας.



Μέσα από την εικόνα αυτή δεν αναγνωρίζουμε τον κήπο που εξετάζουμε. Τα μόνα συνδετικά στοιχεία είναι πως οι βάσεις των γλαστρών έχουν παρόμοιες καμπύλες και πως είναι ορατό το ίδιο τμήμα του Κάστρου. Βέβαια έχουν περάσει το λιγότερο εξήντα χρόνια και ο μεγάλος σεισμός του 1893. Επίσης δεν γνωρίζουμε ποιό κομμάτι της Περιβόλας σχεδίασε ο Σαλβατόρ. Όμως το σχέδιο είναι αρκετό σε ένα γνώστη της περιοχής για να αποφανθεί πως η Περιβόλα δεν μπορεί να είναι ο κήπος που αναζητάμε.

Το σημείο που στάθηκε ο Αρχιδούκας είναι ακριβώς εκεί που στέκεται σήμερα το παλιό Νοσοκομείο. Στις βορειοδυτικές υπώρειες του Εξηνταβελόνη, κάτω από τον Προφήτη Ηλία, σε υψόμετρο τριάντα περίπου μέτρων και ακριβώς απέναντι από το νοτιοδυτικό άκρο του Καστρόλοφου. Ο Σαλβατόρ κοίταζε σχεδόν κατάφατσα τη διαβρωμένη νότια πλευρά του Καστρόλοφου. Τα μόνα ορατά οικοδομήματα είναι το Κάστρο και τα ακρινά ερείπια του Belvedere del Sud, δίπλα στο γκρεμό, κάπου τριάντα μέτρα ψηλότερα, στα δεξιά του σχεδίου. Ορατή είναι εκεί και η κορυφή ενός φοίνικα, που υπήρχε ακόμα μισό αιώνα αργότερα και έχει αποθανατιστεί σε αρκετές  φωτογραφίες. Το οπτικό του πεδίο δηλαδή ήταν λίγο-πολύ αυτό που περικλείεται από τις κόκκινες γραμμές στη δορυφορική εικόνα.



Αν οι δύο κήποι ταυτίζονταν τότε τα σπίτια, τα δέντρα και η εκκλησία θα έπρεπε να βρίσκονται στη θέση που σημειώνεται με την κίτρινη έλλειψη. Στην περιοχή αυτή δεν υπήρχαν ποτέ σπίτια και εκκλησία. Σε καμία παράσταση της Ζακύνθου τα τελευταία πεντακόσια χρόνια δεν απεικονίζονται σπίτια εκεί. Αλλά ακόμα και αν δεχτούμε πως ίσως υπήρχαν στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα τότε πως εξαφανίστηκαν χωρίς ίχνος; Αν είχε βουλιάξει ολόκληρη γειτονιά μαζί με την εκκλησία της θα το ξέραμε. Επιπλέον, η οπτική γωνία με την οποία ο καλλιτέχνης του άγνωστου κήπου έβλεπε την διαβρωμένη πλευρά του Καστρόλοφου είναι πολύ οξύτερη. Στεκόταν πιό βόρεια.

Αν όμως κινηθούμε βορειότερα που θα βρεθούμε; Μα στο νότιο άκρο του φυσικού εξώστη που σχηματίζεται στην ομαλή πλαγιά του Καστρόλοφου, εξήντα με εβδομήντα μέτρα πάνω από τη Χώρα. Εκεί που βρισκόταν το Belvedere del Sud. Το οπτικό πεδίο του καλλιτέχνη ταιριάζει απόλυτα με αυτή τη θέση. Σπίτια και δέντρα, όπως φαίνονται πάνω από τα μουράγια, υπήρχανε τότε όπως υπάρχουνε και τώρα – εκεί που η πάλαι ποτέ Σαρτζάδα κουλουριάζεται φιδίσια έρποντας προς το Κάστρο. Το κωδωνοστάσιο πρέπει να ανήκε στον Άγιο Δημήτρη του Κανιόση. Η εκκλησία αυτή, χτισμένη αρχικά το 1490, μεταφέρθηκε σε κοντινή θέση, μακρύτερα από το γκρεμό, το 1823 όπως λέει ο Ντίνος Κονόμος στη σελίδα 97 του βιβλίου του ‘Καστρόλοφος και Αιγιαλός’.  Ίσως η βάση που σώζεται ακόμα να είναι του απεικονιζόμενου καμπαναριού. Μπορεί όμως να απεικονίζεται το παλιότερο αν η εκτίμηση μου ότι η εικόνα φιλοτεχνήθηκε τη δεκαετία του 1820 είναι σωστή. Ακόμα, σε ένα από τα εικονιζόμενα σπίτια ίσως έμενε πριν το 1821 ο Αναγνωσταράς.



Στη σελίδα 100 του ίδιου βιβλίου ο Κονόμος λέει:

Πάνω από την εκκλησία της Αγίας Μαρίνας του Μαμάου ή του Νομικού υπήρχε λοφίσκος, όπου και το περίφημο «Belvedere de Sud» της οικογένειας Μαρτινέγκου. Η τοποθεσία είχε πάρει στα νεώτερα χρόνια την ονομασία «Κόκκινα σπιτάκια» ή «Τα Μαρτινεγκόπουλα». Ο πανέμορφος και λουλουδιασμένος εκείνος τόπος περιήλθε αργότερα στη κατοχή της οικογένειας του μουσουργού Παύλου Καρρέρ, ο οποίος τον ονόμασε «Ευφροσύνη».

Όταν ο Σαλβατόρ επισκέφτηκε την περιοχή το Belvedere είχε υποφέρει πολύ από το χρόνο και το σεισμό. Πρέπει να είχε προ πολλού περάσει στον Καρρέρ και μετονομαστεί σε Ευφροσύνη. Δε μπορεί βέβαια να μην αναρωτηθούμε αν η νέα ονομασία είχε σχέση με την όπερα του Καρρέρ ‘Φροσύνη’. Ο Αρχιδούκας πάντως χρησιμοποίησε την παλιά:

Μια απότομη πλαγιά, τώρα ντυμένη με ανθισμένους κίτρινους ασφαλακτούς, υψώνεται από κάτω από το Φρούριο.Σ’ ένα προεξέχοντα λοφίσκο στέκει η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, μέχρι την οποία φτάνει ο μακρύς πλακοστρωμένος με ρόμβους αρχαίος δρόμος. Η εκκλησία έχει υποστεί πολλές ζημιές από το σεισμό. Κάπως πιο κάτω είναι το Belvedere del Sud (Τερψιθέα του Νότου) του Μαρτινέγκου, με τη χρονολογία 1821, με βάζα για άνθη και ένα αναποδογυρισμένο άγαλμα και καλλωπίσματα, με ένα τραπέζι και ένα πηγάδι. Από τη θέση που είναι το ερειπωμένο σπίτι, προσφέρεται μια εκπληκτική θέα προς την πόλη, το λιμάνι, τα υψώματα του Σκοπού και το νότιο κόλπο μέχρι το Αϊ-Σώστη και το Μαραθονήσι.

Είναι φανερό πως με εξαίρεση την υπέροχη θέα ο Σαλβατόρ δεν εντυπωσιάστηκε ιδιαίτερα.  Είχαν περάσει τρεις ολόκληρες γενιές από την εποχή της ακμής και τόσο τα κτίσματα όσο και ο κήπος  βρίσκονταν σε άθλια κατάσταση. Η σύντομη και γενικόλογη περιγραφή που δίνει δεν μας βοηθάει αλλά από την άλλη δεν μας εμποδίζει. Η προοπτική της εικόνας μας έχει ήδη οδηγήσει στο συμπέρασμα πως ο εικονιζόμενος κήπος δεν μπορεί να είναι άλλος από του Μαρτινέγκου. Συγκρίνοντας όμως τις εικόνες και τις περιγραφές της Περιβόλας και του Belvedere θα διακινδυνέψω το συμπέρασμα πως τα δύο περιβόλια έμοιαζαν αρκετά, πιθανότατα αντέγραφε το ένα το άλλο, και συνυπήρχαν ανταγωνιστικά συμβολίζοντας το αποκορύφωμα της πάλης μεταξύ του αρχοντολογιού και της ανερχόμενης αστικής τάξης. Και, πριν προκαλέσω τάση εμετού στους Μαρξιστές μιλώντας για πάλη των τάξεων με λουλούδια και γλάστρες, να θυμίσω πως ενώ οι Μαρτινέγκοι ανήκαν στο αρχοντολόι ένας Γιάννης Στάβερης – Λέτζερης (1849 – 1889) ήταν πρωτοπαλίκαρο του Κωνσταντίνου Λομβάρδου, χρεωμένος με το φόνο οχτώ ανθρώπων. 

Ενημέρωση 6 Μαρτίου 2019
Ότι έχει απομείνει από την Περιβόλα του Λέτζερη. Παρακαλώ διαβάστε το σχόλιο παρακάτω.

Κυριακή, 18 Νοεμβρίου 2018

Ο Άι Ληός και οι άφαντοι Τσιτσιλιάνοι



Πριν από αρκετά χρόνια, καμιά δεκαριά ή ίσως και παραπάνω, αγόρασα στη Ζάκυνθο ένα βιβλίο. Μικρό, κάπου 80 σελίδες, και κάπως ακριβό για το μέγεθος του. Είχε εκδοθεί μερικά χρόνια νωρίτερα, το 2003. Ο τίτλος του ‘Τα Τοπωνύμια της Ζακύνθου’, κάποιου Χρήστου Λιβέρη, για τον οποίο δεν γνώριζα και εξακολουθώ να μην γνωρίζω το παραμικρό. Αυτά συμβαίνουν όταν είσαι ξενιτεμένος – δεν γνωρίζεις πια πρόσωπα και πράγματα, εκδίδονται βιβλία που μπορεί να σε ενδιαφέρουν και εσύ το παίρνεις χαμπάρι χρόνια αργότερα. Δεν το ξεφύλλισα πριν το πάρω, βιαζόμουνα. Ολόκληρο δεν το διάβασα ποτέ.  Ίσως να κατάφερα το ένα τρίτο συνολικά, σκόρπια κομμάτια, στο τέλος το παράτησα νευριασμένος. Είχα πετάξει τα λεφτά μου. Το καταχώνιασα κάπου και προσπάθησα να το ξεχάσω. Δεν θα το ξαναθυμόμουνα αν δεν τύχαινε να δω τις προάλλες ένα κομμάτι του στο εξαιρετικό ιστολόγιο ‘Πολιτισμός Πολίτης’ του Διονύση Βίτσου. http://www.politismospolitis.org/archives/19407
Διαβάζοντας αυτό το κομμάτι σε ένα ιστολόγιο με, δικαιολογημένα, μεγάλο κύρος κατάλαβα πως δεν μπορείς να αγνοείς ένα βιβλίο όσο βάναυσα κακό και αν είναι. Κάθε απόπειρα παραχάραξης της ιστορίας, ακόμα και όταν γίνεται χωρίς στοιχεία ή με γελοία επιχειρήματα (στη συγκεκριμένη περίπτωση ισχύουν και τα δύο), κάνει ζημιά και πρέπει να της αντεπιτεθείς για να περιορίσεις όσο μπορείς το κακό. Δεν μπορώ βέβαια να απαντήσω σε όλα όσα έγραψε ο Χρήστος Λιβέρης, θα έπρεπε να γράψω και εγώ βιβλίο ειδικά για αυτό το σκοπό. Μερικά μόνο παραδείγματα θα σας δώσω για να καταλάβετε το επίπεδο δουλειάς του συγγραφέα, το οποίο χαρακτηρίζει όλα όσα έγραψε.
Το Κερί λοιπόν, λέει, ονομάστηκε έτσι επειδή στη περιοχή υπήρχαν πολλές βελανιδιές, που στα Ιταλικά λέγονται ‘cerri’. Στην περιοχή του Κεριού όμως τα πεύκα είναι απείρως περισσότερα. Γι αυτό ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι φταίνε σε μεγάλο βαθμό οι Κεριώτες, οι οποίοι κάψανε τις βελανιδιές για να βάζουνε βρόχια στα πεύκα για τρυγόνια! Δηλαδή κάψανε τα πάντα για να βγούνε μόνο πεύκα, να μεγαλώσουνε και να βάζουνε βρόχια τα εγγόνια τους. Φανταστείτε να νοικιάζανε κυνηγετικά πόστα οι Κεριώτες εκείνες τις εποχές τι θα γινότανε, θα είχανε κάψει και τη Χώρα. Στοιχείο γι αυτά που ισχυρίζεται δεν επικαλείται κανένα. Ούτε βέβαια εξηγεί γιατί το Τσέρρρρι το κάμαμε Κερί. Θα άσπριζε η τσέρα μας δηλαδή αν λέγαμε ‘το Τσέρι’ και όχι ‘το Κερί’;
Ο Μαραθιάς, και κατ’ επέκταση το Μαραθονήσι, ονομάστηκαν έτσι επειδή, λέει, πηγαίνοντας κάποιος από τον Πισινόντα στο Μαραθιά έπρεπε να πάει από παραλία, μέσω Πόρτο Κούκλας και Λίμνης Κεριού και θεωρούσε πως έκανε Μαραθώνιο! Να σημειώσουμε ότι το Μαραθονήσι αναφέρεται με αυτό το όνομα ήδη από τα τέλη του 15ου αιώνα. Αν λοιπόν μπορεί κάποιος να μου αποδείξει ότι οι Πισινιάτες του 15ου αιώνα ξέρανε για το Φειδιππίδη τότε εγώ θα αποδείξω ότι δική τους ήταν η ιδέα του Μαραθώνιου δρόμου και όχι των Michel Bréal και Βαρώνου de Coubertin. Θα αλλάξουμε δηλαδή την παγκόσμια αθλητική Ιστορία. Τώρα τι δουλειά είχανε οι Πισινιάτες στο Μαραθιά και μάλιστα με τα πόδια δεν ξέρω, μπορεί να πηγαίνανε για προπόνηση. Ζητάω συγγνώμη από τους αναγνώστες για το ύφος μου αλλά όταν κάποιος προσπαθεί να με ταΐσει σανό δεν μπορώ να τον αντιμετωπίσω με σεβασμό. Σαρκασμός και ειρωνεία είναι το ελάχιστο που μπορεί να περιμένει.
Ένα τελευταίο πριν μπούμε στο κυρίως ζήτημα είναι πως ισχυρίζεται ότι οι Πλεσσαίοι ονομάστηκαν έτσι επειδή ήταν ... πλύστες στα Πηγαδάκια επί Βενετοκρατίας! Οι Πλεσσαίοι βέβαια έφεραν το όνομα τους μαζί τους όταν ήρθαν στη Ζάκυνθο, αυτό όμως μπορώ να σας το εξηγήσω εγώ. Έχω βλέπετε εντοπίσει τρεις τόπους εγκατάστασης Πλεσσαίων πρίν περάσουν το κανάλι: τα βουνά πάνω από τη Δωδώνη, μια περιοχή σχετικά κοντά στους Δελφούς και μια άλλη κοντά στο Λάλα της Ηλείας, δηλαδή κοντά στην Ολυμπία. Στα τρία αυτά αρχαία Μαντεία μάθανε φαίνεται πως θα καταντήσουνε πλύστες στα Πηγαδάκια και πήρανε το όνομα προκαταβολικά. Το πήρανε μάλιστα ακόμα και εκείνοι που ξεμείνανε στη Ρούμελη.
Αν ακολουθήσατε το σύνδεσμο θα είδατε τι γράφει για το δικό του επώνυμο. Το Λιβέρης, λέει, βγαίνει από το Libero da Catania. Κάποιοι πρώην σέμπροι από την Κατάνη της Σικελίας βρέθηκαν κατά τρόπο μυστηριώδη και απροσδιόριστο στη Ζάκυνθο την εποχή της Βενετοκρατίας και εγκαταστάθηκαν από τους Βενετούς στα βουνά, όπου ίδρυσαν τον Άγιο Λέοντα. Εκεί ανέλαβαν συλλήβδην – πόσοι ήταν δεν μας λέει – το επώνυμο Λίμπερο, που σημαίνει ελεύθερος, σε ανάμνηση της απελευθέρωσης τους από τα φεουδαρχικά δεσμά.
Δεν προσδιορίζει πότε έγινε αυτό αλλά μας λέει πως οι Μπασταίοι ήρθαν στο χωριό αργότερα. Επειδή οι Μπασταίοι απαντώνται στη Ζάκυνθο το 1510 σύμφωνα με έγγραφα που είχε δει ο Λεωνίδας Ζώης πρέπει οι ΄λίμπεροι’ Τσιτσιλιάνοι να ήρθαν μεταξύ 1483 και 1510. Πρώτη αναφορά σε Άγιο Λέοντα έχουμε το 1516. Δυστυχώς δεν κατάφερα να βρω πουθενά κάποια αναφορά σε τέτοιο Σικελικό αποικισμό γι αυτό αν κάποιος αναγνώστης έχει καμιά πληροφορία ας μας την μεταδώσει. Εγώ πάντως δεν θα σκάσω περιμένοντας επειδή υποπτεύομαι βάσιμα πως η άφιξη των ΄λίμπερων’ είναι εξίσου φανταστική με τα πλυσταριά των Πηγαδακιώνε και τους Μαραθωνοδρόμους του Πισινόντα.
Δεν είναι όμως μόνο η έλλειψη στοιχείων που με κάνει κάθετα αρνητικό αλλά κυρίως η ύπαρξη στοιχείων για το αντίθετο. Ο συγγραφέας ισχυρίζεται πως επειδή οι Βενετοί δεν όρισαν εξαρχής τα σύνορα των εκτάσεων πού δήθεν έδωσαν στους Λιβεραίους – ναι έβγαλε ολόκληρο μυθιστόρημα από το μυαλό του και το σερβίρισε σαν αδιαμφισβήτητη ιστορική αλήθεια – δημιουργήθηκε έχθρα με τους Μπασταίους. Έτσι αναγκάστηκαν οι Βενετοί να μεταφέρουν κάποιους Λιβεραίους στο Κερί και αυτό εξηγεί την ύπαρξη του επωνύμου εκεί.
Όμως, μετά την καταστροφή της Ζακύνθου από τους Τούρκους το 1479 και την κατάληψη της από τους Βενετούς λίγα χρόνια αργότερα, οι μοναχοί των Στροφάδων διεκδίκησαν τα περιουσιακά στοιχεία που είχε το μοναστήρι στο νησί από την εποχή των Τόκκο. Επειδή τα δουκικά έγγραφα που πιστοποιούσαν τι ακριβώς ήταν δικό τους είχαν καεί πάρθηκε η εξής απόφαση:
‘... ό ήδιος ευγενής αφέντης Προβεδούρος επιτελούντας αυτός επρόσταξεν εμέν τόν Καντζιλιέρι του, ότη πέρνοντας μέ τού λόγου μου, ένα οφιτζιάλο άμα μέ τόν μοναχό νά τραβηχθή απάνου εις τούς τόπους, πού λέγουσιν νά ευρίσκονται αυτά τά χοράφια, καί καλά τού αυτού μοναστηρίου καί νά πάρη διό ανθρώπους από τούς πλέο γέροντες τού νισιού από κάθε χορίο, καί νά δίδη αυτών όρκον διά νά δίξουν τά αυτά καλά και μένα ...
... με ειμέρα εκαβαλίκεψα εις τό χοριό τού Κεριού, εις τό οποίο εδιάλεξα τόν Βασίλη Πέρλαμπο Νικολό, καί Γιόργη Ληβέρη από τό αυτό χοριό έναν από τούς γέροντας, ο πλέο πραχτικός ολονών των χοραφιών κίμενα εις τό σύνορον τους ...’
Τα αποσπάσματα αυτά είναι από έγγραφο του 1488 (Κόπια σώα και ομοία μεταγλοτισμένη από τό φραγγικό), το οποίο παρουσιάστηκε από τον Διονύσιο Μούσουρα κατά την εισήγηση του σε επιστημονική ημερίδα με θέμα ‘Μονές της Ζακύνθου, Ιστορία – Αρχιτεκτονική – Τέχνη’ στις 16 Νοεμβρίου 1996. Τα Πρακτικά της δημοσιεύθηκαν δύο χρόνια αργότερα από τη ΙΜ Ζακύνθου (σελ. 141).
Να λοιπόν που πέντε μόλις χρόνια μετά την άφιξη των Βενετών στη Ζάκυνθο έχουμε Κερί και όχι Τσέρι και ας αφήσουμε τα βελανίδια στα γουρούνια. Και όχι μόνο έχουμε Κερί αλλά έχουμε και Κεριώτη Λιβέρη, που δεν τον φέρανε οι Βενετοί από την Κατάνια ούτε τον στείλανε από τον Άι Ληό αλλά είχε ήδη γεράσει στο χωριό του πριν τη Βενετοκρατία.
Και τότε θα μου πείτε γιατί οι κάτοικοι του Άι Ληού αφιέρωσαν την εκκλησία τους στον επίσκοπο Κατάνης Λέοντα; Αυτό μάλλον δεν θα το μάθουμε ποτέ. Αν είναι έτσι, γιατί μπορεί και να μην είναι. Άγιοι Λέοντες υπάρχουν κάμποσοι. Στην Κεφαλονιά έχει δύο νομίζω. Το δε Βυζάντιο είχε έξι αυτοκράτορες με αυτό το όνομα. Όνομα που δεν είχαν πάρει προς τιμήν του επισκόπου Κατάνης, αφού ήταν είτε σύγχρονοι του είτε παλιότεροι, αλλά μάλλον προς τιμήν του Αγίου Λέοντα επισκόπου Ρώμης. Του οποίου τη μνήμη τιμά η Εκκλησία στις 18 Φεβρουαρίου ενώ του επισκόπου Κατάνης στις 20. Με την αμάθεια που επικρατούσε και τα διαφορετικά ημερολόγια – Βενετικό, Ιουλιανό, Γρηγοριανό – δεν μπορώ να αποκλείσω κάποιο μπέρδεμα αγίων. Η Αι Ληώτικη παράδοση πάντως, που μπορεί να έχει κάποια βάση αλλά μπορεί και όχι, τοποθετεί την ανέγερση του ναού στον 14ο αιώνα, δηλαδή αρκετές γενιές πριν τη Βενετοκρατία και τους τηλεμεταφερόμενους Τσιτσιλιάνους.
Αν όμως το Λιβέρης δεν έχει σχέση με το λίμπερο τότε από που προέρχεται; Σίγουρα όχι από το σέντερ φορ. Όρκο δεν παίρνω αλλά, χωρίς διάθεση να παίξω την κολοκυθιά, είμαι σε θέση να προτείνω κάτι εξαιρετικά πιθανό. Υπάρχει Άγιος Λιβέριος, επίσκοπος Ρώμης και αυτός, και το όνομα του δινόταν σε παιδιά. Το βαφτιστικό όνομα του περίφημου Μανιάτη πειρατή Λυμπεράκη Γερακάρη ήταν Λιβέριος. Όσοι είχαν αυτό το όνομα αποκαλούνταν Λιβέρηδες. Επειδή μάλιστα το όνομα προέρχεται από το Λατινικό Liberius είχε το ίδιο νόημα με το Λευτέρης. Από το βαφτιστικό δημιουργήθηκαν επώνυμα, όπως Λιβέρης, Λιβερόπουλος, Λιβιεράτος.
Αν πάλι κάποιος Λιβέρης θέλει σώνει και καλά να έχει Ιταλική καταγωγή υπάρχει εναλλακτική πρόταση. Το παρακάτω είναι από το Χρονικό των Τόκκων (στχ. 3593-3598) που γράφτηκε το πρώτο τέταρτο του 15ου αιώνα.
‘Εις αύτο, γουν, εβάλθηκεν ο δούκας ο δεσπότης.
Εβλέποντας τον άνθρωπο, τον Λίβερην εκείνον
Δυνάστην και κακόγνωμον, επίορκο και κλέπτην.
Ορμητικόν εις το κακόν-χειρότερον δεν είδε-
έβλεπε τα νησία του αφέντης ο δεσπότης
το πώς τα πλησιάζουσι εκείνοι του Λιβέρη.’
 
Ο Λιβέρης στον οποίο αναφέρεται το Χρονικό ήταν ένας τυχοδιώκτης και μισθοφόρος από την Απουλία και λεγόταν Oliverio Franco. Ας έχει υπόψη του όποιος τυχόν κάνει τη δεύτερη επιλογή ότι Oliveriο σημαίνει λιόφυτο. Μπορεί να του ταιριάζει. Υγεία.




Τετάρτη, 12 Σεπτεμβρίου 2018

Η Μαίρη και ο Σουλτάνος



Στο προηγούμενο ρίξαμε μια φευγαλέα ματιά σε έναν ‘κολασμένο’ Άγγλο πάστορα και μια Αγγλίδα πόρνη στη Ζάκυνθο πριν από τετρακόσια χρόνια. Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούν και κάποιοι πολύ διαφορετικοί Άγγλοι που πέρασαν από τη Ζάκυνθο – έτσι για να αποκατασταθεί μια ισορροπία και να μην συμβάλλει το ιστολόγιο, άθελα του, στο άδικο στερεότυπο που τείνει διαμορφωθεί στο νησί για ένα θαυμάσιο λαό με πολλές αρετές και τεράστια συμβολή στον παγκόσμιο πολιτισμό. Ταυτολογώ βέβαια, χάριν έμφασης, αφού η αδικία είναι αναγκαίο συστατικό κάθε στερεότυπου.

Σε τούτο το κομμάτι κεντρικό πρόσωπο είναι μια γυναίκα, η οποία όμως δεν έγραψε τίποτα για τη Ζάκυνθο. Άλλωστε μετά βίας μπορούσε να διαβάζει και να γράφει. Τα λίγα της γράμματα τα έμαθε ενήλικη. Είναι όμως, από κάθε άποψη, το ακριβώς αντίθετο του William Biddulph και πολλών άλλων Άγγλων που ταξίδεψαν στην περιοχή μας εκείνα τα χρόνια αλλά και τα σημερινά. Η ιστορία της είναι εντυπωσιακή, σχεδόν απίστευτη, και αξίζει να τη γνωρίζουν οι κάτοικοι ενός νησιού στο οποίο η ίδια πίστεψε πως βρέθηκε από θαύμα.

Η Mary Fisher ήταν στα νιάτα της δούλα, άμισθη υπηρέτρια σε μια εύπορη οικογένεια ώσπου να ξεπληρωθεί ένα χρέος. Πλησιάζοντας Χριστούγεννα του 1651, στα 27 της χρόνια, στο σπίτι που δούλευε έκανε κήρυγμα ο George Fox. Ήταν ο ιδρυτής ενός νέου θρησκευτικού ρεύματος, παραφυάδας του προτεσταντισμού. Οι αντίπαλοι τους ονόμαζαν κοροϊδευτικά Quakers, δηλαδή τρεμουλιάρηδες, επειδή ο Fox έλεγε πως πρέπει να τρέμουμε στο άκουσμα του Θεϊκού λόγου. Έτσι πήραν την ανεπίσημη αλλά πολύ διαδεδομένη ονομασία τους οι λεγόμενοι Κουάκεροι. Οι Κουάκεροι πίστευαν πως όλοι οι άνθρωποι, άντρες και γυναίκες, σε όποια θρησκεία και αν ανήκαν, έφεραν μέσα τους το φως του Θεού και ήταν εν δυνάμει κήρυκες του Θεϊκού λόγου. Ήταν ειρηνιστές, αντίπαλοι της δουλείας και κατακεραύνωναν την υποκρισία του Αγγλικανικού κλήρου. Όπως ήταν αναμενόμενο, τέτοια πιστεύω δεν ήταν αρεστά στο κατεστημένο και τα πρώτα χρόνια διώχθηκαν σκληρά.

Η νεαρή δούλα, αλλά και ολόκληρο το νοικοκυριό στο οποίο ανήκε, προσχώρησαν στην καινούργια ομολογία. Η Mary Fisher απελευθερώθηκε από τους αφέντες της και ξεκίνησε με τη σειρά της τον προσηλυτισμό, αρχικά στην κομητεία της Υόρκης από όπου καταγόταν. Για τη δράση της φυλακίστηκε δύο φορές και μαστιγώθηκε δημόσια χωρίς να καμφθεί. Το 1655, μαζί με μια άλλη απόστολο του Κουακερισμού, την Ann Austin, ταξίδεψαν στο νησί Μπαρμπάντος των Αντιλλών και έκαναν προσηλυτισμό με σχετική επιτυχία. Από εκεί πήγαν τον επόμενο χρόνο στη Βοστώνη για να κάνουν κήρυγμα στους Πουριτανούς των αποικιών της Αμερικής. Η φήμη τους όμως τις είχε προσπεράσει και με το που πάτησαν το πόδι τους στην ξηρά συνελήφθησαν. Τις ανάγκασαν να γδυθούν για να εξετάσουν τα σώματα τους για σημάδια μαγείας και μετά τις έριξαν στη φυλακή. Πέντε βδομάδες αργότερα τις απέλασαν με το ίδιο πλοίο που τις είχε φέρει.

Στις αρχές του καλοκαιριού του 1657 η Mary μαζί με άλλους πέντε Κουάκερους ξεκίνησαν για τη Μεσόγειο. Η αποστολή τους ήταν σχεδόν αδύνατη, εντελώς παρανοϊκή θα έλεγε κανείς, και εξαιρετικά επικίνδυνη: να προσηλυτίσουν τον ισχυρότερο ίσως βασιλιά της γης, έναν άνθρωπο που πολλοί στη Χριστιανική Δύση θεωρούσαν προσωποποίηση του Αντίχριστου, τον Τούρκο Σουλτάνο. Την ομάδα αποτελούσαν τρεις γυναίκες από την Αγγλία και τρεις άντρες από την Ιρλανδία: η Mary Fisher, η Mary Pierce, η Beatrice Beckley, ο John Luffe, ο John Buckley και ο John Perrot. Φτάσανε στο Λιβόρνο στις 6 Αυγούστου και στη Ζάκυνθο ένα μήνα αργότερα. Το ότι έκαναν κήρυγμα στη Ζάκυνθο όσο έμειναν είναι αυτονόητο αλλά δεν γνωρίζουμε πως αντιμετωπίστηκαν. Κανείς τους πάντως δεν μιλούσε Ελληνικά και μόνο ένας ήξερε Ιταλικά.

Από τη Ζάκυνθο βρέθηκαν στη Σμύρνη στις αρχές του 1658. Ο Άγγλος πρόξενος, στον οποίο αποκάλυψαν την αποστολή τους, τους ξεγέλασε, ή σύμφωνα με άλλη εκδοχή τους εξανάγκασε, και βρέθηκαν σε ένα καράβι που αντί για την Κωνσταντινούπολη είχε προορισμό τη Βενετία. Μια τρομερή καταιγίδα όμως ανάγκασε το πλοίο να πιάσει πάλι στη Ζάκυνθο, κάτι που οι Κουάκεροι θεώρησαν θαύμα, ή Θεϊκό σημάδι. Έτσι ο Buckley, η Mary Fisher και η Beatrice Beckley αποβιβάστηκαν στη Ζάκυνθο. Η Mary Pierce είχε μείνει στη Σμύρνη και από κει αναχώρησε αργότερα για την Αγγλία. Δεν είναι ξεκάθαρο γιατί αλλά ο Buckley έφυγε μόνος του για την Κωνσταντινούπολη.

Ο John Perrot και ο John Luffe συνέχισαν προς Βενετία με άλλο σχέδιο: να πάνε στη Ρώμη και να προσηλυτίσουν τον ... Πάπα. Οι δύο Κουάκεροι έφτασαν στη Ρώμη και στην προσπάθεια τους να πετύχουν ακρόαση από τον Αλέξανδρο τον 7ο έπεσαν στα χέρια της Ιεράς Εξέτασης. Ο Luffe πέθανε ή εκτελέστηκε, δεν είναι σίγουρο, ενώ ο Perrot κλείστηκε σε τρελοκομείο για τρία χρόνια και μετά απελευθερώθηκε. Λέγεται πως για την απελευθέρωση του μεσολάβησε ο Άγγλος βασιλιάς Κάρολος 2ος επειδή ήταν νόθος γιός ενός νόθου γιού του Ερρίκου του 8ου, είχε δηλαδή βασιλικό αίμα. Μάλλον δεν ευσταθεί αλλά όπως και να έχει το πράγμα επέστρεψε στην Αγγλία. Εκεί κόντεψε να δημιουργήσει σχίσμα στους Κουάκερους για το αν πρέπει να φοράνε καπέλο την ώρα της προσευχής ή όχι και λίγα χρόνια αργότερα εγκαταστάθηκε στην Τζαμάικα όπου εγκατέλειψε τον Κουακερισμό και το έριξε στην καλοπέραση.

Στο μεταξύ οι δύο γυναίκες ξεκίνησαν από τη Ζάκυνθο για την Αδριανούπολη όπου βρισκόταν στρατοπεδευμένος ο Σουλτάνος. Δεν είναι γνωστό πως ταξίδεψαν. Κάποιος σύγχρονος τους έγραψε πως η Mary Fisher διέσχισε όλη την Ελλάδα με τα πόδια, είναι όμως πολύ αμφίβολο. Επίσης δεν γνωρίζουμε τι συνέβη στη Beatrice Beckley αλλά φαίνεται πως η Mary έφτασε στην Αδριανούπολη μόνη της. Εκεί, ένας Θεός ξέρει πως, κατάφερε να προσεγγίσει το Μεγάλο Βεζίρη, το γηραιό αλλά ικανότατο και αδίσταχτο Köprülü Mehmet Paşa. Ο Πασάς, γενίτσαρος από το Μπεράτι της Αλβανίας, ήταν ο πραγματικός κυβερνήτης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Σουλτάνος ήταν ο δεκαεξάχρονος Μεχμέτ ο 4ος, ο επονομαζόμενος Κυνηγός επειδή μόνο με το κυνήγι του επέτρεπε ο Μεγάλος Βεζίρης να ασχολείται. Όλα τα σημαντικά ζητήματα της αυτοκρατορίας ήταν δουλειά του Πασά. Άλλη επιλογή δεν είχε ο νεαρός Σουλτάνος γιατί χωρίς τον Köprülü Mehmet Paşa η αυτοκρατορία κινδύνευε να διαλυθεί. Γι αυτό το λόγο ήταν υποχρεωμένος να βρίσκεται σε ένα στρατόπεδο στην Αδριανούπολη ο Μεχμέτ. Η Κωνσταντινούπολη του ήταν τόσο απαγορευμένη όσο και η άσκηση πολιτικής.

Τι έσπρωξε τον πανίσχυρο Πασά να δεχτεί να ασχοληθεί με μια φτωχικά ντυμένη γυναίκα από την άλλη άκρη της Ευρώπης που ισχυριζόταν πως έφερνε μήνυμα του Θεού είναι δύσκολο να το μαντέψει κανείς. Ακόμα δυσκολότερο είναι να μαντέψει γιατί της κανόνισε ακρόαση με το Σουλτάνο. Πάντως η Mary παρουσιάστηκε στο πολυτελές βασιλικό τσαντίρι την επόμενη μέρα, εν μέσω αυλικών και δραγουμάνων που ανυπομονούσαν να ακούσουν τι έχει να πει. Ο Σουλτάνος την άκουσε με προσοχή χωρίς να την αντικρούσει και στο τέλος τη ρώτησε τι γνώμη έχει για τον προφήτη Μωάμεθ. Αυτό ήταν βέβαια το σημείο όπου πραγματικά παιζόταν το κεφάλι της.

‘Δεν τον γνωρίζω,’ απάντησε αυτή, ‘γνωρίζω όμως το Χριστό, τον αληθινό προφήτη, τον Υιό του Θεού, που είναι το φως του κόσμου και φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. Αν οι λόγοι του προφήτη που λέτε αποδειχτούν αληθινοί τότε θα ξέρετε ότι τον έστειλε ο Θεός. Αν όμως αποδειχτούν ψεύτικοι τότε θα ξέρετε ότι δεν τον έστειλε ο Θεός.’ Η εξαιρετικά διπλωματική αυτή απάντηση έσωσε τη ζωή της Mary Fisher. Ο Σουλτάνος βέβαια δεν αλλαξοπίστησε αλλά ευγενέστατα της πρόσφερε συνοδεία μέχρι την Κωνσταντινούπολη την οποία εκείνη αρνήθηκε.

Μετά την επιστροφή της στην Αγγλία η Mary παντρεύτηκε – πλησίαζε πλέον τα σαράντα – και έκανε τρία παιδιά. Ο άντρας της, ναυτικός, πνίγηκε το 1675. Αργότερα ξαναπαντρεύτηκε και το 1682 έφυγε με την οικογένεια της για τις αποικίες της Αμερικής. Εγκαταστάθηκε στη Νότια Καρολίνα όπου πέθανε το 1698.




Δυστυχώς έχω προβλήματα με το λογαριασμό μου και δεν μου δίνει τη δυνατότητα να απαντήσω σε σχόλια. Αν θέλετε απάντηση παρακαλώ γράψτε μου στο pampalaea@gmail.com

Κυριακή, 22 Ιουλίου 2018

Μέθη και ακολασία στη Χώρα και στα Λαζαρέτα του 1600



Ο William Biddulph ήταν ένας άνθρωπος που πρέπει να ενέπνεε κάποιο σεβασμό στους προτεσταντικούς εκκλησιαστικούς κύκλους της Ελισσαβετιανής Αγγλίας. Είχε σπουδάσει στην Οξφόρδη και ήταν προστατευόμενος του Richard Bancroft, Αρχιεπισκόπου του Canterbury. Ακόμη και σήμερα οι πληροφορίες που μας άφησε για το Λεβάντε του καιρού του, κυρίως για τη Συρία και την Παλαιστίνη, είναι σίγουρα πολύτιμες. Ήταν ο πρώτος Αγγλόφωνος που περιέγραψε την κατανάλωση καφέ στο Χαλέπι, μισό αιώνα πριν το ρόφημα αυτό γίνει γνωστό στη χώρα του. Και ο πρώτος που ανέφερε τη χρήση ταχυδρομικών περιστεριών, που τότε λέγονταν Βαγδάτης. Προσωπικά θεωρώ επίσης σημαντικό πως έγραψε για Κούρδους ‘λάτρεις του Διαβόλου’ – δηλαδή τους Γιεζίντι – στο Αφρίν της Συρίας επειδή, δυστυχώς, η φετινή εισβολή του Τουρκικού στρατού και των ισλαμοκατσαπλιάδων συμμάχων τους στην περιοχή θα τους εξαφανίσει από εκεί ολοκληρωτικά.

Σταλμένος από τη Βρετανική Εταιρεία του Λεβάντε – πρόγονο της περίφημης Εταιρείας των Ανατολικών Ινδιών – σαν ιερέας των εγκατεστημένων στην Ανατολή εμπόρων της, ο Biddulph πέρασε και από τη Ζάκυνθο. Δεν έμεινε – ο σχετικά μικρός αριθμός Άγγλων εμπόρων φαίνεται πως δεν δικαιολογούσε το ανάλογο έξοδο. Ο George Wheler κατέκρινε έντονα την έλλειψη προτεστάντη ιερωμένου στο νησί τρία τέταρτα του αιώνα αργότερα.

Η αναχώρηση του Biddulph δεν πρέπει να στενοχώρησε ιδιαίτερα τους Άγγλους της Ζακύνθου πάντως. Κρίνοντας από αυτά που έγραψε στο βιβλίο του (1) αρεσκόταν στη σφοδρή κριτική όχι μόνο άλλων δογμάτων και θρησκειών αλλά και της ηθικής μελών του ποιμνίου του. Διατυμπάνισε  δια του πιεστηρίου κάποιους καθόλου κολακευτικούς ισχυρισμούς. Όσο και αν το βιβλίο περιέχει δήθεν προσωπικές επιστολές, που τάχα δημοσίευσε κάποιος άλλος και όχι ο ίδιος ο συγγραφέας, το φύλλο συκής παραήταν μικρό. Γι αυτό ίσως, κάποιοι σημαίνοντες έμποροι της Πόλης και του Χαλεπιού, με αφορμή τη διαγωγή του πνευματικού τους καθοδηγητή στη Ζάκυνθο, φρόντισαν να τον πληρώσουν με το ίδιο νόμισμα. Ας δούμε όμως πρώτα τι έγραψε για την επίσκεψη του στο Τζάντε ο ίδιος ο Biddulph:

Τα δύο επόμενα μέρη που είδαμε και αξίζουν κάποια αναφορά ήταν δύο νησιά στην Ελλάδα, η Zephalonia και το Zante, ανάμεσα στα οποία περάσανε τα πλοία μας. Και τα δύο κατοικούνται από Έλληνες αλλά διοικούνται από τη σινιορία της Βενετίας, η οποία κάθε τρίτο χρόνο στέλνει πρεβεδούρους, μαζί με άλλους αξιωματούχους, για να κάνουν κουμάντο εκεί. Είναι και τα δύο πολύ γόνιμα νησιά που παράγουν μεγάλη ποσότητα σταφίδας, ελιών, νεραντζιών (2), πορτοκαλιών και λεμονιών αλλά μικρή ποσότητα δημητριακών που συνεχώς φέρνουν από αλλού. Αν λόγω κακοκαιρίας, ή πειρατών, ή κουρσάρων δεν μπορούν να έρθουν δημητριακά θα είναι έτοιμοι να λιμοκτονήσουν σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Η Zephalonia λεγόταν παλιά Ιθάκη, όπου ο Οδυσσέας, γιός του Λαέρτη, ήταν βασιλιάς και ξεπερνούσε όλους τους Έλληνες σε ευφράδεια και ευστροφία. Θεωρείται από τους αρχαίους συγγραφείς περίφημος ταξιδευτής αλλά αν ζούσε στις μέρες μας τα ταξίδια του δεν θα λογαριάζονταν καθόλου σε σύγκριση με αυτά των σημερινών – επειδή ταξίδεψε μόνο μεταξύ Βενετίας και Αιγύπτου, που σήμερα είναι ένα συνηθισμένο ταξίδι.

Το Zante παλιά λεγόταν Ζάκυνθος. Ήταν κάποτε ένα δασωμένο νησί στο Ιόνιο Πέλαγος, δυτικά της Πελοποννήσου. Αλλά τώρα έχει απομείνει πολύ λίγο δάσος. Είναι ολόγυρα λοφώδες αλλά το μέσον του είναι μια επίπεδη και εύφορη κοιλάδα, που αποδίδει μεγάλη ποσότητα σταφίδας, η οποία έρχεται από κει στην Αγγλία. Οι Έλληνες αναρωτιούνται τι την κάνουμε τόση σταφίδα και μερικές φορές ρωτάνε αν την κάνουμε βαφή ή την ταΐζουμε στα γουρούνια. Ήταν πολύ φτωχοί άνθρωποι όταν οι έμποροι μας άρχισαν να πραματεύονται εκεί αλλά τώρα έχουν γίνει πλούσιοι και περήφανοι.

Υπάρχει επίσης μία πόλη σε αυτό το νησί και λέγεται όπως το νησί Zante, η οποία χτίστηκε από το Ζάκυνθο, γιό του Δάρδανου, που βασίλεψε εκεί. Μείναμε στο καράβι δέκα μέρες έξω από αυτή την πόλη μέχρι να πάρουμε πράτιγο (3), δηλαδή άδεια να αποβιβαστούμε ή να κάνουμε εμπόριο μαζί τους – επειδή το έθιμο είναι να μη δίνουν αμέσως άδεια αποβίβασης σε κανένα ξένο εκτός αν φέρει πιστοποιητικό υγείας από την αφετηρία του, το οποίο εμείς δεν είχαμε.

Έτσι, κάποιους από την εταιρεία μας, που είχαν δουλειές εκεί, τους στείλαμε στα Λαζαρέτα, τα οποία είναι ένα μέρος σαν το λοιμοκαθαρτήριο στα Moorfields, όπου, ακόμα και αν αυτοί είναι καλά, πρέπει να μείνουν όσο ευχαριστεί τους σινιόρους επί της υγείας, άλλοτε είκοσι και άλλοτε σαράντα μέρες. Στο μεταξύ αν κάποιος από την παρέα αρρωστήσει, ακόμη και  προς το τέλος των σαράντα ημερών, πρέπει να μείνουν άλλες σαράντα.


Όσο δεν έχουν πράτιγο έχουν ένα φρουρό, ο οποίος φροντίζει να μην έρθουν σε επαφή με κανένα, ούτε κανένας να έρθει σε επαφή μαζί τους. Μπορούν όμως οι φίλοι τους να τους επισκέπτονται και να τους μιλούν από απόσταση. Αλλά αν πάνε πολύ κοντά ο φρουρός τους φωνάζει alargo, alargo, που σημαίνει σταθείτε πιο πίσω. Και όποιος πλησιάσει τόσο πολύ ώστε να μπορεί να τους αγγίξει χάνει το δικό του πράτιγο , και πρέπει να τους κάνει παρέα για το υπόλοιπο της καραντίνας τους. Αν φέρουν τίποτα γράμματα για κάποιους εμπόρους στη πόλη ο φρουρός τα ανοίγει και τα αερίζει πάνω από φωτιά πριν τα διανείμει. Αν όμως το γράμμα είναι ραμμένο (ή έχει οποιαδήποτε κλωστή πάνω του) δεν πρέπει να διανεμηθεί ώσπου να πάρει πράτιγο αυτός που το έφερε.

Αυτό το κάνουν δήθεν για να αποφύγουν τις αρρώστιες αλλά υπάρχουν περαιτέρω κίνητρα, από τη μια για να εισπράξουν από δωροδοκίες και από την άλλη για να μαθαίνουν για τις δουλειές όλων των ξένων και το τι εμπορεύματα φέρνουν.


Όποιος τολμήσει να αποβιβαστεί χωρίς πράτιγο κινδυνεύει να απαγχονιστεί ή να υποστεί το strappado (4). Ακόμη και αν έχουν πιστοποιητικό ότι επικρατεί υγεία στο μέρος από το οποίο ήρθαν δεν πρέπει να αποβιβαστούν στη ακτή πριν δείξουν το fede τους, δηλαδή το ξεκάθαρο ανοιχτό έγγραφο, στους τρεις αξιωματούχους που λέγονται σινιόροι της υγείας.

Το Zante υποφέρει πολύ από σεισμούς. Δεν περνάει χρόνος χωρίς πολλούς σεισμούς, ιδιαίτερα στους μήνες του Σεπτεμβρίου και του Οκτωβρίου, στους οποίους μου έχουν τύχει δύο ή τρεις σεισμοί σε μια εβδομάδα. Γι αυτό το λόγο φτιάχνουν τα σπίτια τους πολύ χαμηλά, για να μην τα ρίξουν οι σεισμοί. Και όταν αισθανθούν το ξεκίνημα των σεισμών (είτε είναι μέρα είτε νύχτα) οι Έλληνες αμέσως χτυπάνε τις καμπάνες για να δώσουν το έναυσμα στον κόσμο να προσευχηθεί.

Στο Zante υπάρχει ένα πολύ ισχυρό κάστρο, πάνω σε ένα ψηλό λόφο. Είναι επίσης πολύ μεγάλο, όσο η μισή πόλη του Zante, και εκεί μένει ο πρεβεδούρος, που κυβερνάει το νησί, και πολλοί άλλοι. Εκεί είναι και το μέρος της κρίσης, όπου όλες οι υποθέσεις, κακουργηματικές και νομικές, κρίνονται από τον πρεβεδούρο και τους συμβούλους του. Πάνω από αυτό το μέρος αυτοί οι δύο Λατινικοί στίχοι είναι γραμμένοι με χρυσά γράμματα:

Hic locus odit, amat, punit, conservat, honorat                                                                                        
Nequitiam, pacem, crimina, jurat, probos.

Οι οποίοι μπορούν να αγγλοποιηθούν ως εξής: Αυτό το μέρος μισεί την ασωτεία, αγαπά την ειρήνη και τιμωρεί την κακοήθεια, διατηρεί το δίκαιο και την ισότητα, και τιμά επάξια τους αγαθούς (5).’

Ίσως ακόμα πιο ενδιαφέροντα και διαφωτιστικά για τις συνθήκες στη Ζάκυνθο εκείνη την εποχή είναι όσα καταμαρτυρούσαν στον Biddulph κάποιοι άσπονδοι φίλοι του. Το κατά πόσο αυτά είναι αληθινά ή πρόκειται για υπερβολές και συκοφαντίες δεν μπορούμε να το ξέρουμε αλλά μεγαλύτερη σημασία έχει για μας το αν θα μπορούσαν να είναι αληθινά. Η απάντηση σε αυτό είναι καταφατική. Επιπλέον είναι αρκετά διασκεδαστικά. Στις 6 Μαΐου 1609 ο γιατρός της Εταιρείας του Λεβάντε John Kitely από την Κωνσταντινούπολη έγραφε για τον Biddulph στον παλαίμαχο έμπορο John Sanderson που είχε πια επιστρέψει στη Αγγλία (6):

Δες τη συμπεριφορά του στο Χαλέπι, εδώ (στην Κωνσταντινούπολη) και τώρα στο τέλος στη Ζάκυνθο, στο Λαζαρέτο, όπου τον τσάκωσαν οι φρουροί στα πράσα με εκείνη την Αγγλίδα πόρνη που σου έχω πει.  Αυτός ο Κρεβατόλυκος (7), ή μάλλον λύκος στο κρεβάτι κολλημένος σε μια σκύλα, αφού τον πιάσανε έτσι, έκανε τον τρελό, και αφού ντροπιάστηκε έτσι ανοιχτά, ξεπέρασε κάθε όριο ντροπής και εμφανιζόταν δημόσια κάθε μέρα τρεκλίζοντας από το πιοτό, δημιουργώντας σκάνδαλο για τη θρησκεία μας και ντροπιάζοντας ολόκληρο το έθνος μας να βλέπεις να τον δείχνουν οι Έλληνες λέγοντας (8): ορίστε ο εφημέριος της κόλασης είναι μεθυσμένος. Από τη μεριά μου συμφωνώ αμέσως με τη γνώμη των Ελλήνων γι αυτή την τελευταία ξεφτίλα, ότι μπορεί κάλλιστα να τον περιγράψουμε σαν παπά της κόλασης.

Η πληροφορία ότι υπήρχαν ιερόδουλες σε ένα πολυσύχναστο λιμάνι σαν αυτό της Ζακύνθου δεν προκαλεί έκπληξη, είναι όμως ενδιαφέρον το ότι ο συγκεκριμένος τομέας υπηρεσιών ανθούσε σε τέτοιο βαθμό ώστε Αγγλίδες είχαν αποκτήσει ένα μερίδιο της αγοράς. Το ότι ο Biddulph έμεινε στο Λαζαρέτο κατά την επιστροφή του στην Αγγλία δίνει βάρος στην περιγραφή των συνθηκών εκεί. Θα ήταν άλλωστε απίθανο να είχε αποβιβαστεί στη Ζάκυνθο προερχόμενος από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και να μην είχε περάσει από το Λαζαρέτο. Το ότι υπήρχε πάλι τρόπος να εισχωρήσει κρυφά στο λοιμοκαθαρτήριο μια πόρνη ρίχνει καινούργιο φως στην καταγγελία του περί δωροδοκιών.

Τα όσα διαδίδονταν γι αυτόν δεν επηρέασαν την επαγγελματική του εξέλιξη στη χώρα του. Ίσως δεν έγιναν πιστευτά, καλώς ή κακώς. Ίσως τότε, όπως και τώρα, όσα έκαναν οι Άγγλοι στη Ζάκυνθο έμεναν συνήθως στο νησί και κανείς στη δική τους μεγαλόνησο δεν ήθελε να τα ξέρει. Έτσι, αρκετά παράλληλα ερωτήματα παραμένουν αιωρούμενα, για παράδειγμα, εκείνη τη Λατινική επιγραφή στο παλάτσο του πρεβεδούρου την είδε σαν τουρίστας ή σαν κατηγορούμενος; Πάντως αν ήταν κατηγορούμενος ‘την έβγαλε καθαρή’. Η μούρλια και το λάδωμα είχαν πάντα πέραση στον παράδεισο μας.

 

------------------------------------------------------------------------

1) William Biddulph, The Travels of Certaine Englishmen into Africa, Asia and to the Blacke Sea, Λονδίνο 1609.

 

2) Η μετάφραση σε νεράντζια με κάποια επιφύλαξη. Το κείμενο αναφέρει ‘pomecitrons’, το οποίο μεταφράζω λίγο αυθαίρετα σε κιτρόμηλα, δηλαδή νεράντζια.

3) Prattick με την ορθογραφία του κειμένου.

4) Strappado ή corda ήταν το μαρτύριο του σκοινιού. Το θύμα δενόταν πισθάγκωνα και κρεμιόταν από τα χέρια.

5) Η ίδια επιγραφή, κάποτε με μικροδιαφορές, φαίνεται πως κοσμούσε αρκετά κυβερνεία και άλλα σημαντικά κτίρια της Δυτικής Ευρώπης. Μια καλύτερη παρουσίαση της θα ήταν νομίζω ως εξής: Hic locus odit nequitiam, amat pacem, punit crimina, conservat jurat, honorat probos. Και μια, κατά τη γνώμη μου, πιο ακριβής μετάφραση: Αυτό το μέρος μισεί την αμέλεια, αγαπά την ειρήνη, τιμωρεί τα εγκλήματα, τηρεί τους νόμους και τιμά τους αγαθούς.

6)  G. Maclean, Looking East: English Writing and the Ottoman Empire Before 1800, Λονδίνο 2007, σ. 84.

Witness his behaviour at Aleppo, here (i.e. Istanbul), and now lastly at Zante in the Lazarotto where he was found by the guardians in the very action rem in re, with that Inglishe strumpitt who I formerly described unto you. This Bed-woolfe or rather a woolfe in bed limed to a bitch, being so taken, fayned himselfe Lunitique, and beinge thus openly shamed became past all shame and was seene reeleing-drunke publiklie every day to the scandall of our religion and shame of our whole nation to see the Greekes pointing at him saying ecco il vicario de l’inferno e imbriago. For my part I am of the Greekes opinion with this last imposition betimes that he may be well termed the vicar of hell.

7) Ο Kitely κάνει ένα λογοπαίγνιο αλλοιώνοντας το όνομα Biddulph στο σχεδόν ομόηχο Bed-woolfe.

8) Βάζει στα χείλη των Ελλήνων φράση στη Βενετική διάλεκτο. Αυτή φαίνεται πως ήταν το κύριο μέσο επικοινωνίας Ζακυνθινών και Άγγλων τότε. Imbriago είναι το Βενετικό αντίστοιχο το Ιταλικού ebriaco, που σημαίνει μεθυσμένος.


Ανανέωση 26/07/18
Δύο φίλοι του ιστολογίου, η Άλεξ και ο Ζακύνθιος ΚΑΣ, με πληροφόρησαν πως υπάρχει στη νεοελληνική αντιδάνειο που αντιστοιχεί στο prattick, το πράτιγο. Υπάρχει μάλιστα και το ρήμα πρατιγάρω. Έκανα λοιπόν τις απαραίτητες διορθώσεις. Τις θερμές μου ευχαριστίες και στους δύο.



Δυστυχώς έχω προβλήματα με το λογαριασμό μου και δεν μου δίνει τη δυνατότητα να απαντήσω σε σχόλια. Αν θέλετε απάντηση παρακαλώ γράψτε μου στο pampalaea@gmail.com








Άδεια Creative Commons
Αυτή η εργασία από το http://pampalaia.blogspot.com/ χορηγείται με άδειαCreative Commons Αναφορά προέλευσης - Μη Εμπορική Χρήση - Παρόμοια Διανομή 3.0 Μη εισαγόμενο .