Η θέση της Παναγίας των Χαρίτων

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης για τον χαμένο τάφο του Βεζάλ ο Ανδρέας Στ, παλιός Ζακυνθινός που πέρασε τα πρώιμα σχολικά του χρόνια στο 1^ο Δημοτικό, μας έδωσε πολύ σημαντικές και πολύ συγκεκριμένες πληροφορίες για τη θέση της Santa Maria delle Grazie (Παναγίας των Χαρίτων) πριν τους ισοπεδωτικούς σεισμούς του 1953. Τις πληροφορίες αυτές τις συμπλήρωσε με μια φωτογραφία της εκκλησίας και του γύρω χώρου, η οποία επιβεβαιώνει την ακρίβεια των λόγων του και την βλέπετε πιο πάνω.

Σύμφωνα λοιπόν με τον Ανδρέα η Παναγία των Χαρίτων δεν ήταν πάνω στην παραλία, κάτι που άλλωστε είναι φανερό από τη φωτογραφία. Είναι επίσης φανερό, σε όσους γνωρίζουν το χώρο όπως είναι σήμερα, ότι ο βορράς είναι προς τα δεξιά της φωτογραφίας. Μας πληροφορεί ακόμη ο Ανδρέας ότι το κτίριο στα νότια της εκκλησίας (αριστερά στη φωτογραφία) ήταν το μοναστήρι, και ήταν ήδη ερειπωμένο πριν τους σεισμούς, σε αντίθεση με την ίδια τη Santa Maria. Στο χώρο πίσω από την εκκλησία βρισκόταν το Καραμπίνειο κληροδότημα, επίσης ερειπωμένο. Μπροστά είχε το πλάτωμα που βλέπετε, μέχρι το δρόμο για το Κρυονέρι. Ο δρόμος αυτός δεν είχε σχέση με το σημερινό παραλιακό δρόμο, τη Διονυσίου Ρώμα, και περνούσε επίσης μπροστά από την εκκλησία της Αγίας Τριάδας, η οποία βρισκόταν σε διαφορετική θέση από τη σημερινή. Από την άλλη πλευρά του δρόμου, εκτός φωτογραφίας και πάνω στην παραλία, βρισκόταν το προσεισμικό Νοσοκομείο.

Η εντύπωση που σχηματίζω είναι πως η διαρρύθμιση της περιοχής – σε αντίθεση με αυτό που έγινε μετά το 1953 – δεν είχε ουσιαστικά αλλάξει μετά το σεισμό του 1893 και ήταν βασικά η ίδια που βλέπουμε στο σχέδιο του Moriarty το 1844. Βλέπουμε στην περιοχή εκείνη σημειωμένη μία εκκλησία, δύο παράλληλους δρόμους από την παραλία, με ένα πλάτωμα μπροστά της. Ο ένας από τους δρόμους, ο πλατύτερος, συνεχίζει προς Κρυονέρι και περνάει μπροστά από μια άλλη εκκλησία, η οποία πρέπει να είναι η Αγία Τριάδα. Η θέση της είναι λίγο διαφορετική, όχι όμως σημαντικά, γιατί ο τριγωνικός χώρος στα δυτικά της, ανάμεσα στις κλιτύες του λόφου του Κάστρου, δεν μπορεί παρά να είναι η περιοχή του Αγγλικού Νεκροταφείου, παρόλο που ο Moriarty, κάπως απροσδόκητα, δεν το σημειώνει. Η πρώτη εκκλησία, στο κέντρο της λεπτομέρειας του σχεδίου, πρέπει να είναι η Παναγία των Χαρίτων.

Ο παρακάτω χάρτης διορθώθηκε στις 11/04/12 μετά από τα εύστοχα σχόλια των συμμετεχόντων στη συζήτηση.

                                         
Με βάση αυτά η Παναγία των Χαρίτων πρέπει να ήταν κάπου 100 μέτρα από την τότε παραλία, δηλαδή τη σημερινή Διονυσίου Ρώμα, κατά μήκος του δρόμου που περνάει μπροστά από το ξενοδοχείο Plaza (Κολοκοτρώνη;). Έβαλα ένα ερωτηματικό στον παρακάτω χάρτη, ενδεικτικά.

Αυτό που κατά τη γνώμη μου είναι σίγουρο είναι ότι η Santa Maria delle Grazie δεν μπορεί να ήταν κάποτε πάνω σε νησίδα, όπως λέει ο Ντίνος Κονόμος. Εκτός βέβαια αν άλλαξε θέση, κάτι που δεν μπορούμε να αποκλείσουμε, ιδιαίτερα όταν ξαναχτίστηκε τη δεκαετία του 1540. Η περιοχή της προσεισμικής Santa Maria είναι κάμποσα μέτρα πάνω από το επίπεδο της θάλασσας και το υψόμετρο βαίνει αυξανόμενο όσο κινούμαστε δυτικά. Βρισκόταν σχεδόν στους πρόποδες του Κάστρου. Αν τη χώριζε κάποτε θάλασσα από το Κάστρο θα υπήρχε ακόμη κάποια εμφανής κατωφέρεια ανάμεσα τους. Σοβαρές αμφιβολίες μου έχουν δημιουργηθεί και για την πληροφορία του Κονόμου ότι το μοναστήρι ήταν στην Αγγλοκρατία στρατώνας. Ο στρατώνας ήταν στην παραλία σύμφωνα με το σχέδιο του Moriarty. Εκτός βέβαια αν πριν την Αγγλοκρατία το μοναστήρι βρισκόταν στην παραλία και είχε μετακινηθεί πλησιέστερα στην εκκλησία.

Ενημέρωση 06/04/12

Ιταλοί της άμοιρης μεραρχίας Acqui έξω από τη Santa Maria. Χρησιμοποιούσαν το μοναστήρι σαν στρατώνα. Ευγενική προσφορά του Ανδρέα Στ. και αυτή.

Ενημέρωση 08/04/12

Η Πηνελόπη μας υποδεικνύει το καμπαναριό της Παναγίας των Χαρίτων, πίσω από αυτό της Αγίας Τριάδας σε 'πρώτο πλάνο'.

Το ίδιο καμπαναριό, που καταστράφηκε στο σεισμό του 1893, σε εικονογράφηση μυθιστορήματος του Ιουλίου Βερν το 1883 στα αριστερά της εικόνας παρακάτω.

Αυτή είναι νομίζω η οπτική γωνία του καλλιτέχνη. Στεκόταν στο δρόμο του Ψηλώματος, φαίνεται δεξιά στο σχέδιο. Στο τοπογραφικό του 1892 δεν βλέπω άλλο καμπαναρίο να βάζει υποψηφιότητα.

Και πηγαίνοντας πιο πίσω, στο 1764, πριν ακόμη χτιστεί το ψηλό καμπαναριό της νεόδμητης Αγίας Τριάδας, ζητάω τη γνώμη σας.

Ενημέρωση 09/04/12

Το 1678 δεν υπήρχε ούτε ο ναός των Αγίων Πάντων ούτε η Αγία Τριάδα. Υπήρχε ο Άγιος Νικόλας του Μόλου και η Παναγία των Χαρίτων. Ήταν μεταξύ των ελάχιστων ναών με ψηλά καμπαναριά και νομίζω απεικονίζονται σε αυτή τη λεπτομέρεια ανέκδοτου χάρτη, από το ημερολόγιο του Άγγλου Grenvill Collins (National Archives, MPI 1/17). Ένας μικρός μόλος μπροστά από την εκκλησία πρέπει να ήταν ο 'Φλαρόμωλος' και ίσως προήλθε από την ένωση ξέρας με την ξηρά.

Φωτογραφία του Αγίου Νικόλα του Μόλου, που έστειλε ο Ανδρέας Στ., πριν την ανέγερση του Δημοτικού Θεάτρου. Πιο πίσω αριστερά το καμπαναριό των Αγίων Πάντων και πίσω δεξιά, νομίζω μόλις διακρίνεται, το καμπαναρίο της Παναγίας των Χαρίτων.

Ο Παναγιώτης, με βάση και το κείμενο του Δ. Ζήβα, σημάδεψε τα καμπαναριά όπως ήταν το 1812:

Ενημέρωση 11/04/12

Η Μαρία έστειλε δύο φωτογραφίες από την καταπληκτική μακέτα του Μάνεση. Έβαλα τμήματα τους μόνο και στο ένα πρόσθεσα Α - Ε, η εξήγηση στα σχόλια.

Ενημέρωση 30/04/12

Ο don Basilio βρήκε αυτή την πανοραμική ξυλογραφία της πόλης από το 1866. Νομίζω πως η εικονογράφηση του μυθιστορήματος του Βερν βασίστηκε πάνω της.

Η πολιτοφυλακή επί Αγγλοκρατίας και το λεγόμενο Κτηματολόγιο

Αυτός ο έγχρωμος, χειροποίητος χάρτης – παρουσιάζεται εδώ σε σμίκρυνση – είναι αδημοσίευτος και προέρχεται από τα Βρετανικά Εθνικά Αρχεία. Το πρωτότυπο είναι μεγάλων διαστάσεων – 78 Χ 112 εκατοστά περίπου – και φέρει την υπογραφή Sumachi, με ημερομηνία 20 Απριλίου 1821. Αυτοχαρακτηρίζεται σαν τοπογραφικός – στην πάνω αριστερή γωνία έχει την επιγραφή Topografia dell’ Isola di Zante, ενώ ακριβώς αποκάτω κάποιος έχει προσθέσει σε παρένθεση Ionian Islands. Αυτή η προσθήκη είναι η μοναδική φράση στα Αγγλικά, ο χάρτης φτιάχτηκε εξ ολοκλήρου στα Ιταλικά.

Τον είχε εντοπίσει ο Παναγιώτης, μαζί με διάφορα άλλα Ζακυνθινού ενδιαφέροντος σχέδια, χωρίς να γνωρίζει τι ακριβώς είναι. Με παρότρυνε να τον ελέγξω για να δούμε περί τίνος πρόκειται. Έτσι προγραμμάτισα μια – αναβεβλημένη από ... ετών –  επίσκεψη στο Kew και πρέπει να ομολογήσω πως μόλις τον αντίκρισα ενθουσιάστηκα. Στο κάτω μέρος έχει αναλυτικό υπόμνημα με όλα τα χωριά της Ζακύνθου, δίνοντας τα όρια τους, τον αριθμό των κατοίκων (Numero Totale degli Abitanti), τον αριθμό των ‘στρατιωτών’ ανά χωριό (Ν^ο dei Soldati), ‘αρχηγών’ (Ν^ο dei Capi), και ‘επιθεωρητών’ (Ν^ο degl’ Ispettori). Αργότερα θυμήθηκα πως παρόμοιες πληροφορίες είχε δημοσιεύσει ο αείμνηστος Ντίνος Κονόμος σε κάποιο ‘Ζακυνθινό Κτηματολόγιο του 1820’ στα Επτανησιακά Φύλλα (1). Δεν είχα το κείμενο αλλά ευτυχώς το είχε ο Παναγιώτης και πολύ πρόθυμα μου το έστειλε.

Οι πληροφορίες που δημοσίευσε ο Κονόμος είναι βασικά οι ίδιες που υπάρχουν στο χάρτη του Σουμάκη, και προέρχονται από έναν ανώνυμο χάρτη του 1820 (Anno Domini: MDXXXCC), παρομοίων διαστάσεων, στην κατοχή τότε του Λουκά Καρρέρ. Ο χάρτης αυτός είχε αφιέρωση στον υποστράτηγο Sir Frederick Adam, ανθαρμοστή το 1820 και αργότερα αντικαταστάτη του Maitland, η κατασκευή του είχε εγκριθεί από τον αντιπρόσωπο του Maitland και διοικητή της Ζακύνθου αντισυνταγματάρχη Sir Patrick Ross (2), και εποπτευθεί από τον επιθεωρητή της πολιτοφυλακής (Εκτελεστικής Αστυνομίας ή Polizia Esecutiva) Πέτρο Τζεν (3).

Ο Sir Patrick Ross

Ο Κονόμος υποστήριξε πως ο Λεωνίδας Ζώης είχε ήδη χρησιμοποιήσει τα τοπωνύμια που αναφέρονται στο ‘Κτηματολόγιο’ στη δεύτερη έκδοση του Λεξικού του. Του καταλόγισε μάλιστα τη χρήση λανθασμένης χρονολογίας (1818 αντί 1820), παραναγνώσεις, και παραλείψεις από το πρωτότυπο. Η ύπαρξη όμως και άλλου χάρτη, με τα ίδια τοπωνύμια, υπογραμμένο από κάποιο Σουμάκη το 1821, δείχνει μια διαφορετική πιθανότητα. Ο υπομνηματισμένος χάρτης που έχουμε μπροστά μας σήμερα ίσως είναι αντίγραφο ή παράγωγο του ‘Κτηματολογίου’ του Κονόμου, ίσως όμως να είναι και οι δύο αντίγραφα, ή παράγωγα, ενός άλλου παλιότερου χάρτη. Ίσως ενός χάρτη που κατασκευάστηκε το 1818 και από τον οποίο άντλησε τις πληροφορίες του ο Ζώης. Κάτι τέτοιο θα εξηγούσε τις ‘παραναγνώσεις’ και ‘παραλείψεις’ του Ζώη, αφού, όχι μόνον δεν είναι οι χάρτες απόλυτα όμοιοι αλλά και ο ίδιος ο Κονόμος έχει οδηγηθεί σε λάθη λόγω των φθορών του χάρτη. Οι φθορές φαίνεται πως είναι μεγαλύτερες στις αναφορές στην νοτιοδυτική Ζάκυνθο. Παραδείγματα (4):

Για το Κερί ο Κονόμος αναφέρει 3 Ispettori, 1 Capo, 14 Soldati, 440 Abitanti. Οι κάτοικοι είναι όμως 449 και όχι 440.

Στην Άμπελο αναφέρει 2 Ispettori, 0 Capi, 14 Soldati, 19 Abitanti. Το σωστό είναι 0 Soldati. Αυτό έλειπε να είχαμε 14 στρατιώτες σε συνοικισμό 19 κατοίκων. Για τα ανατολικά όρια της Αμπέλου γράφει: Casa di Andrea Chiefaloniti in Terre [...]. Το σωστό είναι Casa di Andrea Chiefaloniti con Terreni.

Στον Αγαλά 2 Ispettori, 0 Capi, 7 Soldati, [...] Abitanti. Ο αριθμός των κατοίκων είναι 187.

Στο Καλαμάκι 2 Ispettori, 1 Capi, 7 Soldati, 64 Abitanti. Ο σωστός αριθμός στρατιωτών είναι 4.

Στο Παλιοκάντουνο 2 Ispettori, 0 Capi, 1 Soldati, 63 Abitanti. Οι κάτοικοι έπρεπε να είναι 68.

Στη Λιθακιά 3 Ispettori, 2 Capi, 19 Soldati, 305 Abitanti. Οι κάτοικοι όμως ήταν 805.

Το σημαντικότερο λάθος δεν είναι στην, οπωσδήποτε δύσκολη, αντιγραφή. Ο Κονόμος υποστηρίζει ότι οι στρατιώτες ήταν Άγγλοι, χωρίς να μπει στον κόπο να το δικαιολογήσει. Μα πως ήταν δυνατό να είχαν οι Βρετανοί διασπείρει 465 στρατιώτες τους σε όλα τα χωριά του νησιού, κάποτε σε γελοίους αριθμούς, όπως πχ ένας μόνος του στο Δράκα, ένας στου Βλόντου και ένας στις Νεραντζούλες; Με ποιά λογική; Στην πραγματικότητα οι κληρωτοί αυτοί χωρικοί, που συνέχιζαν την παράδοση του Τσέρνιδου της Βενετοκρατίας μέσα από την Ιόνιο Πολιτεία, ήταν Ζακυνθινοί. Ας δούμε κάποια από τα άρθρα (5) που καθόριζαν το πλαίσιο λειτουργίας αυτής της πολιτοφυλακής:

Μεταφράζω τα υπογραμμισμένα:

Άρθρο 2. Ανεξάρτητα από τον τακτικό στρατό της Αυτού Μεγαλειότητας του προστάτη μονάρχη, θα δημιουργηθεί σε κάθε νησί ένα σώμα πολιτοφυλακής.

Άρθρο 5. Κανένας αξιωματικός δεν μπορεί να διοριστεί σε κανένα σώμα της πολιτοφυλακής των Ιονίων Νήσων που δεν είναι εκ γενετής υπήκοος αυτών.

Άρθρο 6. Η Αυτού Μεγαλειότητα ο προστάτης μονάρχης θα διορίζει επιθεωρητές και υπο-επιθεωρητές της πολιτοφυλακής των Ιονίων Νήσων, οι οποίοι θα είναι είτε Βρετανοί είτε Ιόνιοι.

Βλέπουμε δηλαδή καθαρά ότι οι ‘αρχηγοί’ και οι ‘στρατιώτες’ της πολιτοφυλακής ήταν ντόπιοι, ενώ οι ‘επιθεωρητές’ ήταν μίγμα Βρετανών και ντόπιων. Αξίζει να αναφέρουμε ότι στην ίδια σελίδα του βιβλίου αναφέρεται πως η αριθμητική δύναμη του τακτικού Βρετανικού στρατού στα Εφτάνησα είχε καθοριστεί στις 3.000. Στη Ζάκυνθο συγκεκριμένα υπήρχαν 26 άνδρες του Βασιλικού Πυροβολικού και 278 άνδρες του 11^ου Συντάγματος, σύνολο 304. Για τον τρόπο με τον οποίο στρατολογούνταν οι ΄στρατιώτες’ της πολιτοφυλακής μας δίνει μια ιδέα ο αριθμός και η διάταξη τους.

Η Ζάκυνθος είχε χωριστεί σε τρία μέρη. Το πρώτο περιλάμβανε τα χωριά της τεθλασμένης γραμμής Καμπί – Λούχα – Γύρι – Γαλάρο – Σκουληκάδο – Πηγαδάκια – Καταστάρι και οτιδήποτε υπήρχε βορειότερα, μέχρι τις Βολίμες (αριθμός κατοίκων 6.260). Το δεύτερο από το Κερί μέχρι τα σύνορα του πρώτου μέρους και μια νοητή γραμμή που ξεκινούσε βόρεια από το Φιολίτι και κατάληγε στους πρόποδες του Σκοπού, περιλαμβάνοντας το Καλαμάκι (αριθμός κατοίκων 6.363). Τα υπόλοιπα χωριά, από τον Άγιο Δημήτρη και τα Γερακαρία μέχρι το Βασιλικό αποτελούσαν το τρίτο (αριθμός κατοίκων 7.276). Κάθε μια από τις τρεις περιοχές συνεισέφερε 155 ‘στρατιώτες’. Η Χώρα, με πληθυσμό 15.176, ακολουθώντας την παλιά Βενετσιάνικη πρακτική, δεν συνεισέφερε. Αν υποθέσουμε ότι κάθε σπίτι είχε 4 με 5 μέλη κατά μέσο όρο, τότε βλέπουμε ότι τα χωριά έστελναν στην πολιτοφυλακή έναν κληρωτό ανά δέκα οικογένειες περίπου. Αυτό είναι σύμφωνο με έγγραφο του 1803 στα Ιταλικά, το οποίο περιγράφει τη μέθοδο στρατολογίας, και μετάφραση του από το Λ. Ζώη δημοσιεύεται στο ίδιο τεύχος των Επτανησιακών Φύλλων με το ‘Κτηματολόγιο’ (6).

Ενημέρωση 23/09/2011

Σύμφωνα με το ‘Κτηματολόγιο’ και το ‘Χάρτη του Σουμάκη’ το Καταστάρι είχε ένα κάπο, τρείς επιθεωρητές, και 1081 κατοίκους. Αυτό επιβεβαιώνεται στη σελίδα 158  του 2^ου τόμου του βιβλίου Notes and Observations on the Ionian Islands and Malta: with some Remarks on Constantinople and Turkey, and on the System of Quarantine as Αt Present Conducted του John Davy που εκδόθηκε το 1842. Ο Davy διηγείται μια εξερευνητική εκδρομή το 1824, κατά την οποία πέρασε από το Καταστάρι, και όπου εξηγεί περιληπτικά τα καθήκοντα του κάπου, στο ωραίο και νεόχτιστο σπίτι του οποίου φιλοξενήθηκε το πρώτο βράδυ:

Όπως και στα άλλα χωριά, εκτός από τον κάπο, ή προεστό, έχει τρεις επιθεωρητές, που τους διαλέγει ο αρχηγός της αστυνομίας του νησιού, με σύμφωνη γνώμη της τοπικής διοίκησης. Τα καθήκοντα του κάπου είναι να λαμβάνει και να εκτελεί τις εντολές της διοίκησης, και να διαιτητεύει και να συμβιβάζει τις διαφορές των κατοίκων, με τη βοήθεια των επιθεωρητών.

Στην ίδια σελίδα αναφέρει ότι το Καταστάρι είχε εκείνη την εποχή περίπου τριακόσιες οικογένειες, ενώ στην απογραφή του 1839 είχε 1136 κατοίκους.

---------------------------------------------------------------------------------------- 

(1)  10^ος τόμος, 2^ο τεύχος, σσ. 49-57.

(2)  Ο Ross (1778 – 1850) ήταν Σκώτος. Είχε υπηρετήσει στις Ινδίες και κατά τους Ναπολεόντειους Πολέμους στην Ιβηρική χερσόνησο, πριν τοποθετηθεί στα Επτάνησα σαν διοικητής του 75^ου Συντάγματος Πεζικού. Αρχικά ήταν διοικητής της Λευκάδας και μετά της Ζακύνθου. Το 1919 έγινε ιππότης του Τάγματος των Αγίων Μιχαήλ και Γεωργίου (στο ίδιο Τάγμα ανήκε  ο Sir Frederick Adam αλλά και οι Ζακυνθινοί Αντώνιος Κομούτος, Διονύσιος Βούλτσος, Δημήτριος Φοσκάρδης, Ιωάννης Μελισσηνός, Ιούλιος Δομενεγίνης, και αρκετοί άλλοι Επτανήσιοι).

(3)   Ο Πέτρος Τζεν ήταν Ζακυνθινός, παλαίμαχος στρατιωτικός που είχε παλιότερα υπηρετήσει τους Γάλλους και βρεθεί αντιμέτωπος με τους Άγγλους. Η οικογένεια του, Βενετικής προέλευσης, είχε έρθει στη Ζάκυνθο μετά την κατάληψη της Κρήτης από τους Τούρκους.

(4)  Για το σύνολο των στοιχείων παραπέμπω τον αναγνώστη στα ήδη δημοσιευμένα λεπτομερώς (αλλά αμετάφραστα) από το Ντίνο Κονόμο.

(5)  Robert Montgomery Martin, Statistics of the Colonies of the British Empire in the West Indies, South America, North America, Asia, Austral-Asia, Africa, and Europe, έκδοση του 1839, σελ. 597.

(6)  Φύλαξη της Υπαίθρου Χώρας (Ζάκυνθος, Οκτώβριος 1803), σσ. 97-99. Το πρωτότυπο υπήρχε στο Αρχειοφυλακείο Ζακύνθου και καταστράφηκε το 1953.