Καλοκαιρινά καμώματα πιστών φίλων

Βρετανικό πλοίο έξω από τη Ζάκυνθο το 1682

Είναι γνωστό ότι από το δεύτερο μισό του 16^ου αιώνα, όταν απογειώθηκε το εμπόριο της σταφίδας, και για αιώνες μετά, υπήρχε στη Ζάκυνθο μια μικρή αλλά οικονομικά εύρωστη παροικία Ευρωπαίων εμπόρων, κυρίως Άγγλων. Αρκετοί από αυτούς έμειναν για πάντα στο νησί, είτε επειδή δημιούργησαν ισχυρούς δεσμούς στη νέα τους πατρίδα, όπως ο ιδρυτής του Αγγλικού νεκροταφείου πρόξενος Sir Clement Harby (1), είτε επειδή κόπηκε πρόωρα το νήμα της ζωής τους, όπως ο θείος και προκάτοχος του Sir Clement, που έπεσε θύμα δολοφονίας.

Οι άνθρωποι αυτοί δεν έφερναν στο νησί τις οικογένειες τους, αν είχαν βέβαια. Η Ζάκυνθος δεν θεωρούνταν εκείνη την εποχή μέρος κατάλληλο για καθωσπρέπει Ευρωπαίες κυρίες και ανήλικα, αν και υπήρχαν κάποιες Αγγλίδες, άλλης πάστας, που εξασκούσαν στο Γιαλό ένα αρχαιότατο επάγγελμα. Μπορεί βέβαια οι Άγγλοι έμποροι να αναγκάζονταν να αποχωριστούν τις συμβίες τους – ορισμένοι πιθανόν χωρίς μεγάλο δισταγμό – δεν δέχονταν όμως επ’ ουδενί να αποχωριστούν και εκείνους τους συντρόφους με τους οποίους είχαν αμοιβαία δεθεί με ανώμοτη πίστη. Έτσι έφερναν συχνά μαζί τους τα σκυλιά τους.  

Είναι εύκολο να φανταστεί κανείς πως η προσαρμογή των τετράποδων ακούσιων μεταναστών στο νέο τους περιβάλλον δεν ήταν πάντα εύκολη ή άμοιρη προβλημάτων. Πολλές ράτσες σκυλιών έχουν αξιοθαύμαστη αντοχή στο ψύχος, ακόμα και στο αρκτικό. Προσωπικά έχω πολλές φορές παρατηρήσει με το στόμα ανοιχτό σκυλιά να μένουν για ώρα πολλή μέσα σε παγωμένα ποτάμια, όπου η κινούμενη μάζα του νερού θα απομυζούσε και το τελευταίο ίχνος ζωής από ανθρώπινους ιστούς μέσα σε ελάχιστα λεπτά.

Σκύλος σε ποταμάκι, νοτιοδυτική Αγγλία

Δεν τα καταφέρνουν όμως εξίσου καλά με τη ζέστη. Όσο μάλιστα καλύτερα προφυλαγμένο από το κρύο είναι ένα σκυλί τόσο περισσότερο θα υποφέρει από τη ζέστη. Ζώα που ήταν το αποτέλεσμα φυσικής επιλογής χιλιετηρίδων στη Βρετανία είναι αναμενόμενο πως θα είχαν πρόβλημα εγκλιματισμού στο ζεστό Ελληνικό καλοκαίρι.

Μια σχετική πληροφορία μας έχει αφήσει ένας Άγγλος πειρατής που την εποχή του Ρεμπελιού έδρασε για καιρό στο τρίγωνο Ζακύνθου, Κεφαλονιάς και Πάτρας – το τρίγωνο της σταφίδας το λέω εγώ – και του οποίου τα πληρώματα – αποτελούμενα από Άγγλους, Φλαμανδούς, Γάλλους, Έλληνες και Ιταλούς – δημιούργησαν ουκ ολίγα έκτροπα σε ξηρά και θάλασσα. Επειδή η λέξη πειρατής είναι ενδεχόμενο να σας δημιουργήσει λανθασμένη εντύπωση για το άτομο αυτό, και συνεπώς για τα λεγόμενα του, πρέπει να πω ότι ο αριστοκρατικής καταγωγής Sir Kenelm Digby (2) ήταν πειρατής μόνο κατά περιόδους. Είναι περισσότερο γνωστός σαν αυλικός, διπλωμάτης, φιλόσοφος και συγγραφέας, ο οποίος ασχολήθηκε με τη φύση, τη θεολογία, την αστρολογία, την αλχημεία, τη μαγεία, ακόμη και τη ... μαγειρική! Στη διάρκεια της περιπετειώδους ζωής του (1603 – 1665) κέρδισε, έχασε και ξανακέρδισε περιουσίες, ενώ είναι ενδιαφέρον – για όσους από μας αγαπάνε το καλό κρασί – πως ήταν κάτοχος της ευρεσιτεχνίας για την κατασκευή πράσινων και καφέ μπουκαλιών.

Έγραψε λοιπόν ο Sir Kenelm (3):

΄Όπως μου είπαν οι έμποροι στα νησιά της Ζακύνθου και της Κεφαλονιάς (όταν ήμουν εκεί) τα Αγγλικά σκυλιά είχαν τη συνήθεια (επειδή ήταν προσαρμοσμένα σε ψυχρότερο κλίμα) να τρέχουν στη θάλασσα μέσα στη ζέστη του καλοκαιριού και να κείτονται εκεί κατά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας, με τις μουσούδες τους μόνο έξω από το νερό για να αναπνέουν, και κοιμόντουσαν εκεί, με τα κεφάλια τους πάνω σε κάποια πέτρα για να τα ανασηκώνει και τα σώματα τους βουτηγμένα στη θάλασσα. Όσα σκυλιά δεν το έκαναν αυτό ψοφούσαν συνήθως από τη ζέστη και τους ψύλλους κατά το πρώτο τους καλοκαίρι εκεί.’

Καλό σας καλοκαίρι και μην ξεχνάτε σε αυτούς τους χαλεπούς καιρούς: μια παλιογαβάθα με λίγο νερό για τα περαστικά και αδέσποτα ζώα δεν κοστίζει τίποτα. Είναι όμως δείγμα ανθρωπιάς.

-------------------------------------------------------------------- 

1)  http://pampalaia.blogspot.co.uk/2011/06/blog-post_10.html

2)  https://en.wikipedia.org/?title=Kenelm_Digby

3)  Sir Kenelm Digby, Two treatises: in the one of which, the nature of bodies; in the other, the nature of mans soule, is looked into: in way of discovery of the immortality of reasonable soules, Λονδίνο 1645, σελ. 381.

Οι νεράιδες του Γαβρίλη

Αν και είμαι γέννημα-θρέμμα Χωραΐτης, παιδί της Φανερωμένης και του Άμμου, ένα μεγάλο μέρος της προσχολικής μου ηλικίας το πέρασα στο χωριό του πατέρα μου, το Σκουληκάδο. Εκεί ήταν δάσκαλοι ο πατέρας μου και η μάνα μου – στο παλιό διθέσιο Δημοτικό Σχολείο, χαμηλά, κάτω από το κυρίως χωριό, σε μια τοποθεσία που λέγεται Μερτούλα. Πίσω ακριβώς από το σχολείο ήταν πριν τους σεισμούς το πατρογονικό μας σπίτι, ένα μεγάλο διώροφο, που το μοιράζονταν οι προηγούμενες γενιές της οικογένειας με άλλους συγγενείς. Από αυτό το σπίτι εγώ γνώρισα μόνο την εξωτερική σκάλα, αυτή μοναχά στεκόταν ακόμα. Στο κεφαλόσκαλο της με είχε ‘τρουποκεφαλιάσει’ άθελα του με μια πέτρα, ακριβώς πάνω από το μάτι, ένας ξάδερφος μου.

Μέναμε καμιά δεκαπενταριά μέτρα από τα ερείπια, σε ένα φτωχικό σπιτάκι χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα – άλλωστε στη δεκαετία του ’60 δεν υπήρχε τέτοιο πράγμα στα χωριά – και πηγαίναμε στη Χώρα κάθε Σάββατο, μετά το σχόλασμα. Το σπιτάκι είχε ένα μακρόστενο κήπο, κάπου ενενήντα μέτρα μήκος, και στην άλλη άκρη, ανάμεσα σε βάτα και καλάμια, έτρεχε ένα ρυάκι – εποχικό ρέμα που στέρευε το καλοκαίρι, αφήνοντας ίσως κάποια λασπόνερα στα βαθύτερα και σκιερότερα σημεία. Εκεί, κοντά σε μια συστάδα κυπαρισσιών που δεν υπάρχει πια, έπαιζα συχνά παρατηρώντας τους γυρίνους, τους σκαντζόχοιρους και όποια άλλα ζωντανά έφερνε η έλξη του νερού και της άγριας βλάστησης.

Το γνώριζα απλά σαν ‘ποτάμι’, κατά τη συνήθεια που έχουνε οι Ζακυνθινοί να λένε ποτάμι κάθε  νεροσυρμή, ρυάκι ή χείμαρρο μεγαλύτερο από τράφο. Κι όμως έχει όνομα, κατά πως πρέπει σε ένα ποτάμι, όπως έμαθα σχετικά πρόσφατα από τον πατέρα μου – το λένε Γαβρίλη. Και σαν ποτάμι φιλοδοξεί να φτάσει στη θάλασσα. Φαίνεται να ξεκινάει λοιπόν από τα υψώματα του Δράκα και προσπερνώντας το Σκουληκάδο στρίβει βόρεια, κατά το Κούκεσι. Ανοίγω παρένθεση για να ζητήσω συγγνώμη επειδή στο χάρτη του Google το κακόμοιρο το Κούκεσι αναφέρεται με το φασιστικής έμπνευσης και επιβολής ‘Καλλιθέα’ – άλλη μία από τις πολλές πομπές της σημερινής Ζακύνθου, αφού, ξεκάρφωτο και ξένο, παραμένει ακόμα και σήμερα το επίσημο όνομα του χωριού.  Κοντά στο Κούκεσι ο Γαβρίλης, μεταμφιεσμένος πια σε χαντάκι, χύνεται, ή μεταμορφώνεται σιγά-σιγά, στο ποτάμι των Αλυκών και, περνώντας κάτω από το γεφύρι που είναι γνωστό σαν Πεντακάμαρο, φτάνει στη θάλασσα.

Αλυκές, Πεντακάμαρο, Charles Wyllie, 1892

Στην απέναντι όχθη του δεν πέρναγα ποτέ, ακόμα και όταν το νερό ήταν λιγοστό, γιατί μου ήταν σύνορο απαγορευμένο. Από την άλλη μεριά ήταν ‘του Πασπαλά’, στην παιδική μου φαντασία κάτι σαν χώρα ξένη, μυστηριώδης και τρομαχτική. Τα σκοτεινά βράδια, πριν με πάρει ο ύπνος στο δωμάτιο που φωτιζότανε αμυδρά από το καντήλι μπρος στο εικόνισμα, αφουγκραζόμουνα το αλύχτισμα των σκυλιών από κείθενες, από του Πασπαλά, και με έσφιγγε ο φόβος.  Ίσως να μην έφταιγε μόνο η ηλικία μου, μπορεί να έφταιγε και ο Γαβρίλης, γιατί, παρόλο που δεν το ήξερα τότε, ήταν στοιχειωμένος. Όχι από πνεύματα πονηρά, σαν αυτά του Βροντόνερου, αλλά από αρχαίες νύμφες των νερών που στα νεότερα χρόνια τις λέμε νεράιδες. Μόνο που λίγοι τις βλέπουνε ή τις ακούνε, και γίνονται όλο και πιο σπάνιοι από γενιά σε γενιά – οι αλαφροΐσκιωτοι είναι είδος ανθρώπου υπό εξαφάνιση.

Τέτοια αλαφροΐσκιωτη ήταν η Κατερίνα, η προνόνα μου.  Ήταν νύφη από την αντίπερα όχθη του Γαβρίλη, από το Πασπαλαίικο. Όταν έμενε ο πατέρας μου στο χωριό, μικρό παιδί κι αυτός λίγο πριν τον πόλεμο, η νόνα του η Κατερίνα αφουγκραζότανε τα βράδια τις νεράιδες που είχανε στήσει χορό στο ποτάμι με πίπιζες και ταμπούρλα, τα γνωστά στο Τζάντε ταμπουρλονιάκαρα. ‘Τσι ακούς Πίπη μου; Τσι ακούς;’ ρώταγε το μικρό Σπύρο. Άνοιγε πολλές φορές το παράθυρο και τους έπιανε την κουβέντα. Μη σας περάσει από το μυαλό πως έπασχε από γεροντική άνοια, πως τα ’χε χαϊμένα. Δεν είχε πατήσει ακόμα τα εξήντα. Ούτε για μουρλή την είχανε στο χωριό. Το αντίθετο μάλιστα, τα πιστεύανε αυτά που έλεγε για τους νεραϊδοχορούς. Ο προνόνος μου ο Στάθης, άνθρωπος σοβαρός με πελώρια μουστάκια, τη σιγοντάριζε κιόλας. Είχε δει με τα μάτια του ένα βράδυ, σύμφωνα με τα λεγόμενα του, ένα μεγάλο μαύρο σκύλο, που έσερνε μια μακριά αλυσίδα, να πηδάει από πάνω από μια μεγάλη συκιά και να χάνεται στο Γαβρίλη. Έτσι αφήνανε τις νεράιδες ήσυχες και ζήσανε αυτές καλά και μείς καλύτερα, αν εξαιρέσουμε τους πολέμους και τους σεισμούς.

Ποιός όμως κουβεντιάζει τώρα πια με τις νεράιδες; Ποιός αφουγκράζεται τις Άρπυιες των Στροφάδων, τις Νηρηίδες του γιαλού, την τοξότρια πατρώα θεά στους λόγγους του Σκοπού και του Βραχιώνα; Χωρίς αλαφροΐσκιωτους, να μας θυμίζουνε πως τα στοιχεία είναι στοιχειά, τι απόγινε το δέος μπροστά στις πηγές της ζωής; Τίποτα πια δεν αποθαρρύνει τους άνομους και τους βέβηλους με το μαζούτ, τις μπουλντόζες, τα μπάζα, τα σκουπίδια, τα φαρμάκια, τις καραμπίνες. Οι νεράιδες, ονειρεμένες πρέσβειρες της ομορφιάς της ζωής, δεν ανέχονται ούτε το θανατικό ούτε την ασχήμια. Παίρνουνε των ομματιών τους και φεύγουνε. Πόσες φορές έχουμε διαβάσει στις πλαγιές, γραμμένο με στάχτη και μπούρμπερη, ‘Οι νεράιδες δεν μένουν πια εδώ’;

Λένε πως οι νεράιδες παίρνουν των ανθρώπων τη μιλιά. Συκοφαντίες! Δεν την παίρνουνε από κανένα γνωστικό που τις αφήνει στους χορούς τους. Τη φωνή τους οι γνωστικοί τη χάνουνε από τους κερδοθήρες, τους λαθροθήρες και τους ψηφοθήρες ακόμα – και είναι και η μουγγαμάρα των γνωστικών, όλων αυτών που δεν τα βάνουν με τη φύση, που αποδιώχνει τα ξωτικά. Καιρός να ξεμουγγαθούμε γιατί μιας και φύγουνε δύσκολα ξανάρχονται.

Ενθύμια σκοτεινιάς

Η Ζάκυνθος κάτω από τη φασιστική μπότα. Ιταλός σε χαρακτηριστική πόζα στον προμαχώνα Grimani του κάστρου.

Πριν από κάμποσο καιρό ο Φίλιππος Συνετός με ρώτησε αν είχα καμιά φωτογραφία από την κατοχική Ζάκυνθο. Δεν είχα, εκτός από μία, την οποία είχα αναρτήσει παλιότερα στο ιστολόγιο: μια ομάδα Ιταλών αξιωματικών της ορεινής μεραρχίας Acqui, στην πάλαι ποτέ Πλατεία Βεσαλίου, μπροστά στην Παναγία των Χαρίτων. Ήταν η μοναδική γνωστή, την είχε αναρτήσει και ο αγαπητός Ανδρέας Στάβερης από όσο θυμάμαι.  

Πλατεία Βεσαλίου, στη μαύρη κατοχική λιακάδα.

Σκάλισα λοιπόν και ξέχωσα μερικές, όπως αυτή στο Κάστρο, από όπου διακρίνεται, και διορθώστε με αν κάνω λάθος, το μοναστήρι του Αγίου Νικολάου των Ξένων. Η επόμενη φωτογραφία δεν είναι από τη Ζάκυνθο μάλλον αλλά από τις ακτές της Κεφαλονιάς, αφού αυτός ήταν ο δρόμος που πήρε η Ιταλική δύναμη αλεξιπτωτιστών πού διατάχτηκε να κάμει κατοχή στη γειτονιά του Νικολάκη του Φόσκολου. Στους φασίστες κάθε λογής άρεσε, και αρέσει, ο εύκολος εντυπωσιασμός. Επειδή όμως στο Αλβανικό μέτωπο οι δυνάμεις τους έκαναν άλματα μόνο προς τα πίσω βρήκαν μετά τη συνθηκολόγηση την ευκαιρία να κάνουν μερικά άλματα σχετικά ανέξοδα. Φοβούμενοι δήθεν ότι θα τους προλάβαιναν οι Γερμανοί στην κατάληψη των νησιών του Ιονίου φρόντισαν να κάνουν αεραπόβαση στην Κέρκυρα και την Κεφαλονιά στις 30 Απριλίου 1941. Οι δυνάμεις τους δεν επαρκούσαν για ταυτόχρονη κατάληψη της Ζακύνθου επειδή ήθελαν να αισθάνονται αρκούντως ισχυροί για τη γρήγορη συντριβή τυχόν αντίστασης στα δύο μεγαλύτερα νησιά. Η αντίσταση του ... αέρα τους προκάλεσε περιορισμένες μόνο απώλειες ανδρών, με τη μορφή καταγμάτων, και υλικού, που πήγε φουνταριστό στον κόλπο του Αργοστολιού, και έτσι την επομένη, ανήμερα Πρωτομαγιά, επιβιβάστηκαν σε επιταγμένα ψαροκάικα, όπως αυτό της παρακάτω φωτογραφίας, και ξανοιχτήκανε κατά την όστρια.

Στην επόμενη φωτογραφία απαθανατίστηκαν τα κωλόπαιδα του Μουσολίνι την ώρα της απόβασης τους στο Φιόρο του Λεβάντε με τον επικεφαλής ταγματάρχη Zanninovich.

Οι αλεξιπτωτιστές δεν έμειναν για πολύ. Αφού εδραίωσαν την Ιταλική κατοχή αναχώρησαν στις 5 Μαΐου. Είχαν προηγουμένως εγκαταστήσει το αρχηγείο τους στο κεντρικότερο σημείο της Χώρας, στην πλατεία Αγίου Μάρκου. Στην επόμενη φωτογραφία φαίνονται να μπαινοβγαίνουν στο κτίριο, με την Μεταξική επιγραφή να μας θυμίζει πως το φασισμό στην Ελλάδα δεν τον έφεραν ούτε οι Ιταλοί, ούτε οι Γερμανοί, ούτε οι Βούλγαροι. Μόνοι μας εκφασιστήκαμε.

Πρόκειται βέβαια για το Ρωμιάνικο Καζίνο, παλιότερα αρχηγείο των Φιλελευθέρων. Μια σύνοψη της κακοτυχιάς των τελευταίων χρόνων του όμορφου και ιστορικού κτιρίου μπορεί να διαβάσει κανείς στις σημειώσεις του βιβλίου του Νιόνιου Μελίτα ‘Μικρές ιστορίες από την κατεχόμενη Ζάκυνθο’. Στο μεταξύ απολαύστε παρακάτω μια πληρέστερη φωτογραφία του, έστω και με Μεταξική επιγραφή και Ιταλική σημαία.

Η Ιταλική κατοχή κράτησε μέχρι το Σεπτέμβριο του 1943 και ακολούθησε, για ένα ακριβώς χρόνο, η Γερμανική. Μια μόνο φωτογραφία αυτής της δεύτερης κατοχής ανακάλυψα, ενός Γερμανού με τροπική στολή της Αεροπορίας το καλοκαίρι του 1944. Δεν γνωρίζω σε ποιό σημείο τραβήχτηκε. Ίσως στην άκρη της πλατείας Σολωμού, προς την πλευρά του σημερινού Μουσείου, όπου υπήρχε τότε φοίνικας. Ούτε πως βρέθηκε ο Γερμανός αεροπόρος στη Ζάκυνθο ξέρω. Θυμήθηκα όμως τα λόγια του συμπατριώτη του, του Μπέρτολντ Μπρεχτ (μετφ Μάριου Πλωρίτη):

Αδέρφια μου, αν ήμουνα μαζί σας,
αν εσερνόμουνα με σας στην παγωμένη έρημο,
θ' αναρωτιόμουνα, καθώς αναρωτιέστε: Γιατί,
γιατί ήρθα εδώ, απ' όπου
κανένας δρόμος δεν πάει για το σπίτι μου;

Γιατί φόρεσα της λεηλασίας τη στολή;
Γιατί φόρεσα το πουκάμισο του εμπρηστή;
Όχι, δεν το 'κανα από πείνα.
Όχι, δεν το 'κανα από μάνητα σφαγής.

Μόνο και μόνο επειδή 'μουν δούλος
και με διατάξαν
ξεκίνησα για να σκοτώσω και να κάψω.

Και τώρα, πρέπει να με κυνηγήσουνε.
Kαι τώρα, πρέπει να με σφάξουνε.

----------------------------------------------------------------

Το σημερινό κομμάτι είναι αφιερωμένο στον Ελληνοβρετανό εθελοντή Κωνσταντίνο (Κώστα) Scurfield, που έπεσε ηρωικά στις αρχές του μήνα κάπου ανάμεσα στο Τελ Χαμίς και στο Τελ Μπαράκ της ανατολικής Συρίας, πολεμώντας με τους Κούρδους του YPG ενάντια στα τέρατα του Ισλαμικού Κράτους. Όσοι θέλουν να τιμήσουν τη μνήμη του παλληκαριού μπορούν να προσφέρουν κάτι στην Κουρδική Ερυθρά Ημισέληνο στη διεύθυνση https://www.justgiving.com/KostasOliveTree/?utm_source=facebook&utm_medium=socspondesktop&utm_content=KostasOliveTree&utm_campaign=post-sponsorship-donation-desktop&fb_ref=Default

Στον απόηχο των εκδηλώσεων για το Βεσάλιο

Το μνημείο που χαρίστηκε στη Ζάκυνθο και στήθηκε στην Πλατεία Σολωμού. Ατελείωτα τα σχόλια για την ... ‘πουλού’ του αγάλματος, υπέρ και κατά. Κάποιοι, όχι πολλοί η αλήθεια είναι, έχουν πρόβλημα ... Ε, να δείτε οι Φιορεντίνοι τι πρόβλημα έχουν, με πέντε ‘πουλούδες’, μπορεί να είναι και περισσότερες, στην Piazza della Signoria. Όχι τωρινές, από τον καιρό του Βεσάλιου. Τη μία την έφτιαξε ένας ξεδιάντροπος που τον λέγανε Μικελάντζελο. Ευτυχώς που έγινε ο σεισμός το ’53 γιατί λίγο θα θέλαμε να είμαστε πραγματικά Φλωρεντία της Ανατολής και από τη ντροπή μας να κρυβόμαστε από τους τουρίστες.

Συνήθως γίνεται το αντίστροφο: ο Ερμής Ζακύνθου αναδημοσιεύει από τα Παμπάλαια. Σήμερα αναδημοσιεύουν τα Παμπάλαια από τις Επιλογές του Ερμή της Παρασκευής 12 Σεπτεμβρίου 2014. Αν δεν συμφωνείτε μην τα βάλετε με τον Ερμή, δικά μου είναι.

-------

Αν δεν έγραφα γνωρίζοντας πως αυτές οι γραμμές προορίζονται για δημοσίευση στον Ερμή της Ζακύνθου ο τίτλος αυτού του κομματιού θα ήταν ίσως “Εντυπώσεις από ένα ανύπαρκτο ναυάγιο”. Θα έδινε όμως, φοβάμαι, ένα λανθασμένο σινιάλο σε πολλούς αναγνώστες σε αυτό το νησί, όπου ανάμεσα στις ευάριθμες ιδιαιτερότητες του είναι η ύπαρξη ενός μεγάλου αριθμού κατοίκων που εναποθέτουν τις ελπίδες τους σε ένα Ναυάγιο.

Η απώτερη αφετηρία των φετινών εκδηλώσεων είναι ένα ιστιοπλοϊκό ταξίδι Βέλγων γιατρών και ιατρικών καλλιτεχνών πριν από τέσσερα περίπου χρόνια, ή, αν προτιμάτε, ένα ιστιοπλοϊκό ταξίδι προσκυνητών των Αγίων Τόπων πριν από τετρακόσια πενήντα. Δεν σκοπεύω να σας μιλήσω για κανένα από τα δύο αυτά ταξίδια. Λεπτομέρειες και για τα δύο μπορούν να διαβάσουν όσοι καταλαβαίνουν Αγγλικά στο βιβλίο του Theo Dirix “In Search of Andreas Vesalius: The Quest for the Lost Grave” που μόλις εκδόθηκε. Μπορούν ακόμα να βρουν εκεί λεπτομέρειες ενός άλλου ταξιδιού που ακόμα συνεχίζεται και στο οποίο συμμετέχουν όλο και περισσότεροι. Θέλω μόνο να σας πω τι έγινε στον πιο πρόσφατο σταθμό αυτού του ωραίου ταξιδιού, κάτι που δεν περιέχεται στο βιβλίο.

Ο σταθμός αυτός ήταν και πάλι η Ζάκυνθος, γιατί και τα τρία αυτά ταξίδια, είτε ξεκίνησαν από τη Βενετία, είτε από τη Λευκάδα, είτε από την Αθήνα, στη Ζάκυνθο συγκλίνουν. Κάποιοι λοιπόν, για λόγους δικούς τους που δεν είναι του παρόντος και δεν θα έχουν ποτέ ιδιαίτερη σημασία, κατά τη συνήθεια τους ελπίζανε  σε ένα ναυάγιο. Άλλοι πάλι, μόλις ξεπέρασαν την έκσταση στην οποία τους έριξε η παρουσία της Υπουργού Τουρισμού, είδαν περίπου σαν ναυάγιο τη μη εκπλήρωση των προσδοκιών που οι ίδιοι αυθαίρετα καλλιέργησαν για … πολλές εκατοντάδες αν όχι χιλιάδες … τουρίστες (μόνο έτσι μπορούν να δουν πλέον οποιαδήποτε διοργάνωση, και είναι πολύ κρίμα) και ολόκληρη σειρά ιατρικών συνεδρίων που τους … χρωστάνε και που … φυτρώνουν σαν μανιτάρια αρκεί να φτύσει κάποιος στο χώμα.

Ναυάγιο όμως δεν έγινε, όπως δεν έγινε και στο ταξίδι του Βεσάλιου το 1564. Τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν στο επετειακό συνέδριο στις 5 Σεπτεμβρίου 2014, όταν συζητήθηκε η ζωή του μεγάλου ανατόμου, δεν αφήνουν περιθώρια αμφιβολιών. Καλό θα ήταν λοιπόν, όσοι ακόμα βγαίνουν στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και στα social media του διαδικτύου και μιλάνε για ναυάγιο που είχε σαν αποτέλεσμα το θάνατο του Ανδρέα Βεσάλιου, να σταματήσουν γιατί αυτός ο μύθος εξέπνευσε.

Ένας άλλος μύθος, πολύ παλιότερος, που δέχτηκε και αυτός τη χαριστική βολή στον Κάμπο της Ζακύνθου, είναι πως το ταξίδι του Βεσάλιου στους Αγίους Τόπους ήταν ποινή που του επιβλήθηκε από την Ιερά Εξέταση. Καιρός λοιπόν να σταματήσει η άκριτη αποδοχή και επανάληψη αυτής της ιστορίας, γιατί τα στοιχεία, αν και ήταν ελάχιστα γνωστά μέχρι τώρα, ήρθαν για πρώτη φορά στην επιφάνεια πριν από ολόκληρες δεκαετίες.

Μαζί με αυτούς τους μύθους αναπόφευκτα κατέρρευσε και η ρομαντική θεωρία του Ζακυνθινού Νικολάου Βαρβιάνη περί ταφής του Βεσάλιου στα Καλογεράτα, η οποία στηρίχτηκε σε μεγάλο βαθμό σε αυτούς. Αυτό που δεν μπορούσε παρά να μείνει άθικτο είναι ο επί δεκαετίες αγώνας του για να αποτίεται φόρος τιμής σε αυτόν τον ευεργέτη της Ανθρωπότητας από τα τέκνα της γης που τον σκεπάζει. Γι αυτή την προσφορά του Ν. Βαρβιάνη, αλλά και για όλα όσα χάρισε στη γενέτειρα του, οι οργανωτές των εκδηλώσεων με τη σειρά τους κατάθεσαν στεφάνι στο τάφο του σαν ελάχιστο φόρο τιμής.

Επάξια επίσης τιμήθηκαν με μετάλλια από τον Πρέσβη του Βελγίου ο Άκης Λαδικός και ο Βελγοβολιμιάτης William Nagels, που πραγματικά πρόσφεραν πάρα πολλά σε αυτή την προσπάθεια τα τελευταία χρόνια.

Αναμφισβήτητος τόπος ταφής του Βεσάλιου ήταν το Καθολικό μοναστήρι της Παναγίας των Χαρίτων, το οποίο καταστράφηκε και εξαφανίστηκε ολοκληρωτικά το 1953. Τώρα πλέον γνωρίζουμε όχι μόνο την επιτύμβια επιγραφή αλλά υπάρχει και περιγραφή του οικοσήμου που κοσμούσε τον τάφο, έτσι όπως ήταν λιγότερο από δέκα μήνες μετά την ταφή. Στο συνέδριο ανακοινώθηκε η ακριβής θέση της εκκλησίας πριν τους σεισμούς του 1953. Η εργασία που έγινε για τον εντοπισμό της θέσης της εκκλησίας επιτρέπει τον εύκολο εντοπισμό της ακριβούς θέσης μεγάλου αριθμού μνημείων που χάθηκαν τότε. Θα πρέπει εδώ να τονίσω πως στην προσπάθεια αυτή συμμετείχε με διάφορους τρόπους σημαντικός αριθμός Ζακυνθινών. Θέλω να πιστεύω πως είναι έτοιμοι να συνεχίσουν μαζί μας το ταξίδι ως τον επόμενο σταθμό που θα είναι και πάλι η Ζάκυνθος.

Οι εκδηλώσεις έφεραν στη Ζάκυνθο πάνω από 160 συνέδρους, αρκετοί από τους οποίους συνοδεύονταν από μέλη των οικογενειών τους, και ήταν πολλοί αυτοί που διέσχισαν ωκεανούς. Ανάμεσα τους ήταν πολλοί εν ενεργεία και ομότιμοι καθηγητές γνωστών Πανεπιστημίων, κυρίως από έδρες Ανατομίας, Ιστορίας της Ιατρικής, Ιστορίας της Τέχνης αλλά και ενδοκρινολόγοι, ορθοπεδικοί, νευροχειρουργοί και άλλοι, διευθυντές βιβλιοθηκών και μουσείων, ιστορικοί ερευνητές, όλη σχεδόν η παγκόσμια αφρόκρεμα των ιατρικών καλλιτεχνών και φοιτητές. Η συμμετοχή τους στη διάρκεια των εργασιών, αντίθετα με ότι γίνεται πολύ συχνά σε παρόμοια συνέδρια, ήταν υψηλότατη – δείγμα τόσο της ποιότητας των εισηγήσεων και των συζητήσεων όσο και του ενδιαφέροντος τους. Μεγάλη ήταν η συμμετοχή των συνέδρων και στις υπόλοιπες εκδηλώσεις, την έκθεση τέχνης, τη συναυλία, την προβολή ταινιών.

Μοναδική εξαίρεση ήταν τα αποκαλυπτήρια του μνημείου στις 4 Σεπτεμβρίου όπου δυστυχώς οι περισσότεροι έφτασαν κατόπιν εορτής χωρίς δική τους υπαιτιότητα. Έτσι η ξένη συμμετοχή περιορίστηκε σε 60 με 70 Βέλγους γιατρούς που είχαν φτάσει λίγο πριν με σκάφη αναψυχής.  Ο ενθουσιασμός των συνέδρων δεν τους επέτρεψε να το βάλουν κάτω και έτσι αμέσως μετά τη λήξη των εργασιών στις 7 Σεπτεμβρίου διοργάνωσαν αυθόρμητα και δεύτερα αποκαλυπτήρια, αυτή τη φορά με τη συμμετοχή των δημιουργών αλλά και του δημάρχου!

Θα πρέπει επίσης να πω ότι οι ξένοι επισκέπτες ήταν ενημερωμένοι για τις αντιδράσεις που προκάλεσε σε μερίδα συμπατριωτών μας η … ανατομική ακρίβεια του αγάλματος, το οποίο, έλεος, δεν παριστάνει τον ίδιο το Βεσάλιο, όπως ακούστηκε από μερικούς, αλλά είναι εμπνευσμένο από το έργο του. Αν πρέπει σώνει και καλά να το προσωποποιήσουμε εγώ θα πρότεινα το όνομα Μαρσύας, για να θυμηθούμε και την Ελληνική Μυθολογία. Φυσικά κάποιες αντιδράσεις ήταν αναμενόμενες, η Ζάκυνθος δεν είναι Λονδίνο και αρκετοί θα προτιμούσαν ένα καλοντυμένο ευγενή η έστω τον στιλπνότατο  και χαρίεντα ποπό ημίγυμνης θεότητας. Τα φύλλα συκής εξακολουθούν  να έχουν θιασώτες αν και προσωπικά, ανατρέχοντας στις παιδικές μου αναμνήσεις, με έκαναν πάντα να αισθάνομαι περίπου σαν προϊόν τερατογένεσης. Αυτό που δεν ήταν αναμενόμενο είναι η επίδειξη Ιεροεξεταστικού ζήλου μετά από τόσους αιώνες και η βδελυγμία για την αποκάλυψη μέρους του μηχανισμού με τον οποίο μας προίκισε ο Δημιουργός μας.

Το ενδιαφέρον που προσελκύει το μνημείο από ντόπιους και ξένους, αλλά και οι ίδιες οι συζητήσεις και ο προβληματισμός που προκαλεί, δικαιώνουν νομίζω απόλυτα τους δημιουργούς του και εκείνους από μας που το καλωσόρισαν στην πόλη μας. Εύχομαι κάποτε να γεμίσει το νησί μας με έργα τέχνης και μνημεία – σύγχρονα αφού οι δύσκολες περιστάσεις της ιστορίας μας μας στέρησαν πολλά και τώρα περιοριζόμαστε σε όσα μας δώρισε η φύση και όσα διέσωσε η ευλάβεια των προπατόρων μας.

Σαν Ζακυνθινός αισθάνομαι βέβαια υπερήφανος για την πνευματώδη αντίδραση τόσων άλλων συμπατριωτών του Κουτούζη. Τους θεωρώ ντε φάκτο συντρόφους στο συνεχιζόμενο ταξίδι, έστω και για λίγο. Ελπίζω οι πιο άξιοι να μη μείνουνε μόνο στις μπαρτζολέτες και να δεχτούνε να τραβήξουνε λίγο κουπί –  επιβάτες δεν παίρνουμε αλλά προορισμός είναι πάντα η Ζάκυνθος, μια καλύτερη Ζάκυνθος. Οι ξένοι σύνεδροι πάντως έχουν όλοι κλείσει … πάγκο. Δεν μείνανε απλώς ευχαριστημένοι με όλα και κυρίως με αυτό το παγκόσμιο φόρουμ που δημιουργήθηκε για λίγες μέρες αλλά ενθουσιασμένοι. Αμερικανός ακούστηκε να λέει πως ήταν οι ωραιότερες μέρες της ζωής του ενώ Βέλγος δημοσιογράφος μου ζήτησε βοήθεια για να ξαναγράψει τον τουριστικό οδηγό της Ζακύνθου! Όλοι όσοι άκουσα λέγανε πως θέλουν να ξαναέρθουν για μια τέτοια συνάντηση και ήδη την επομένη του συνεδρίου αποφασίστηκε ενθουσιωδώς η οργάνωση Biennale στο νησί σε δύο χρόνια – και ότι άλλο προκύψει φυσικά. Μαγιά τώρα πια έχουμε.

Να μην ξεχνιόμαστε κιόλας, ο τάφος του Βεσάλιου δεν έχει βρεθεί ακόμα, χρειάζονται λεφτά για να προχωρήσει η έρευνα. Οι πρώτες υποσχέσεις για χορηγίες ελήφθησαν ήδη. Φυσικά υπάρχουν αμφιβολίες ότι θα βρεθεί και ότι θα περιέχει τα οστά του. Όμως αυτή δεν είναι δικαιολογία για να μην προχωρήσει η έρευνα.

Τα καλά νέα δεν σταματάνε εδώ. Και τα οστά του Βεσάλιου να μην βρεθούνε έχουμε ήδη του Κάλβου. Το δήλωσε ο δήμαρχος και μπορούμε να ελπίζουμε πως η άγνωστη μορφή του ποιητή μας θα αναδυθεί από τα χέρια του Richard Neave και της Pascale Pollier, η οποία είχε την αρχική έμπνευση και είναι η ψυχή του εγχειρήματος μας. Ας θυμηθούμε επίσης πως ο  Richard Neave είναι αυτός που μας γνώρισε τη φυσιογνωμία του Φιλίππου Β’ από τα οστά που ανακάλυψε στη Βεργίνα ο Μανόλης Ανδρόνικος, χώρια του βασιλιά Μίδα, κάμποσων Μυκηναίων και μιας Μινωΐτισσας μεταξύ άλλων.

Τελειώνοντας, κάμποσοι φίλοι ενδιαφέρθηκαν για τη δική μου εισήγηση στο συνέδριο. Να τους πληροφορήσω λοιπόν ότι δεν χρειάζεται να περιμένουν την έκδοση όλων των εισηγήσεων – υπόσχεση του δημάρχου και αυτή, τον άκουσα ο ίδιος να το λέει – θα τη μεταφράσω μόλις μπορέσω και ελπίζω να τους αρέσει. Προσωπικά είμαι απόλυτα ικανοποιημένος με την υποδοχή που της επιφυλάχθηκε στο συνέδριο. Για τους ανυπόμονους, αν είναι Αγγλομαθείς, υπάρχει ήδη στο ηλεκτρονικό περιοδικό του π. Π. Καποδίστρια μαζί με λίγες διαφάνειες στη διεύθυνση http://www.parathemata.com/2014/09/pavlos-plessas-powerful-indications.html.   

Vesalius’ Galen

One of the most significant commemorating events to mark the 500 years from the birth of Vesalius and the 450 from his death will take place very soon (4^th to 8^th September 2014) on the Greek island of Zakynthos, where the Prince of Anatomy drew his last breath and has been resting since. Vesalius’ facial features, based on the famous physician’s depictions, will be part of a monument to be unveiled in the town’s Solomos Square, close to the port. It is a creation of Richard Neave and Pascale Pollier, and incorporates a plinth with his coat of arms sculpted by Chantal Pollier.

Μερικές από τις σημαντικότερες εκδηλώσεις για τα 500 χρόνια από τη γέννηση και τα 450 από το θάνατο του Βεσάλιου θα γίνουν πολύ σύντομα (4^η με 8^η Σεπτεμβρίου 2014) στη Ζάκυνθο, όπου άφησε την τελευταία του πνοή και αναπαύεται μέχρι τώρα ο Πρίγκιπας της Ανατομίας. Τα χαρακτηριστικά του προσώπου του Βεσάλιου, βασισμένα σε απεικονίσεις του φημισμένου γιατρού, θα αποτελέσουν μέρος ενός μνημείου που θα αποκαλυφθεί στη Πλατεία Σολωμού, κοντά στο λιμάνι. Είναι δημιουργία του Richard Neave και της Pascale Pollier, και περιλαμβάνει πλίνθο με το οικόσημο του φιλοτεχνημένο από τη Chantal Pollier.

I think it is interesting to see how Vesalius and his contemporaries imagined their own Prince of Anatomy – and of several other medical disciplines – a Greek who had until then reigned unchallenged for thirteen centuries. The picture above is a detail from the cover of the Giunta edition of Galen’s works, published in Venice in 1541, to which Vesalius himself had contributed. Galen is shown about to demonstrate a vivisection. He is dressed in the typical clothes of a 16^th century Greek and, while he has rolled up his sleeves and tied behind his back the long hanging sleeves of his outer garment, his tall hat, made from beaver skin and always coloured black, does not seem to bother him in the slightest. It seems that the Greeks at the time of Vesalius did not take off their hats very often during their waking hours. Galen is shown treating patients with his hat on in several illustrations. He only took it off to bow, and even then just to reveal that there was always another hat underneath.

Νομίζω είναι ενδιαφέρον να δούμε το πως ο Βεσάλιος και οι σύγχρονοι του φαντάζονταν το δικό τους Πρίκιπα της Ανατομίας – και αρκετών άλλων κλάδων της Ιατρικής – έναν Έλληνα που είχε αδιαφιλονίκητα κυριαρχήσει για δεκατρείς αιώνες. Η παραπάνω εικόνα είναι μια λεπτομέρεια της έκδοσης Giunta των έργων του Γαληνού, που τυπώθηκε στη Βενετία το 1541, στην οποία είχε συνεισφέρει και ο ίδιος ο Βεσάλιος. Ο Γαληνός απεικονίζεται έτοιμος να ξεκινήσει μια επίδειξη ανατομίας. Είναι ντυμένος με τα χαρακτηριστικά ρούχα των Ελλήνων του 16^ου αιώνα και, ενώ έχει σηκώσει τα μανίκια του και έχει δέσει τα μακριά μανίκια του επενδύτη του πίσω από την πλάτη του, δεν φαίνεται να ενοχλείται καθόλου από το ψηλό καστόρινο καπέλο του, που ήταν πάντα μαύρου χρώματος. Οι Έλληνες της εποχής του Βεσάλιου μάλλον δεν έβγαζαν πολύ συχνά το καπέλο τους στη διάρκεια της ημέρας. Ο Γαληνός σε αρκετές απεικονίσεις θεραπεύει ασθενείς φορώντας το. Το έβγαλε μόνο για να υποκλιθεί αλλά και τότε απλώς αποκάλυψε ότι πάντα κρυβόταν από κάτω ένα άλλο καπέλο.

Let us take this bow to signify Galen’s overdue departure from centre stage and as a welcome to the new Princes that succeeded him. Vesalius was the first amongst them.

Ας θεωρήσουμε ότι αυτή η υπόκλιση σηματοδοτεί την ιδιαίτερα καθυστερημένη αποχώρηση του από το κέντρο της προσοχής και είναι ένα καλωσόρισμα των Πριγκίπων που τον διαδέχτηκαν. Ο Βεσάλιος ήταν ο πρώτος ανάμεσα τους.

Στα μαρμαρένια αλώνια της βόρειας Ιταλίας

Στην προηγούμενη ανάρτηση είχα υποσχεθεί πως θα επανέλθω με νέα στοιχεία στο ζήτημα της συμμετοχής Στρατιωτών σε κονταρομαχίες. Να θυμίσω πως πριν λίγα χρόνια είχα αναφερθεί στο στίχο του Ζακυνθινού τροβαδούρου Τζάνε Κορωναίου, όπου φαίνεται πως στα νιάτα του ο Μερκούριος Μπούας, ο πιο διάσημος από τους Στρατιώτες, συμμετείχε σε γκιόστρες στο Ναύπλιο του 15^ου αιώνα: Ρένταις και τζούστραις έπαιζε και τζάκιζε κοντάρια. Οι ‘αθλητικές’ δραστηριότητες των Στρατιωτών δεν περιορίστηκαν μόνο στον Ελληνικό χώρο. Είναι αρκετά γνωστό ότι Στρατιώτες κονταροχτυπήθηκαν πάνω στο παγωμένο Μεγάλο Κανάλι της Βενετίας (Canal Grande στα Ιταλικά ή Canałasso στα Βενετσιάνικα). Ο Βενετός ιστορικός Giuseppe Tassini στα τέλη του 19^ου αιώνα έγραψε (1) ότι παρούσα σε αυτή την επίδειξη ήταν η Κατερίνα Κορνάρο, η οποία εξακολουθούσε να φέρει τιμητικά τον τίτλο της Βασίλισσας της Κύπρου.  

Ο πρώτος που περιέγραψε αυτή την εντυπωσιακή και ασυνήθιστη κονταρομαχία, ή μάλλον σειρά κονταρομαχιών, είναι ο Pietro Bembo, ο οποίος είναι πολύ πιθανό να ήταν και ο ίδιος ανάμεσα στους θεατές, αλλά δεν μίλησε για παρουσία της έκπτωτης βασίλισσας. Αναφέρει το γεγονός περιγράφοντας τον εξαιρετικά βαρύ χειμώνα που έπληξε τη Βενετία το 1490/91. Είναι χαρακτηριστικό ότι κατά το Bembo μόνο Στρατιώτες – τους οποίους αποκαλεί Stratioti a cavallo στην Ιταλική και Graeci hastate equites στη Λατινική εκδοχή της Ιστορίας του – πήραν μέρος. Αξίζει να δούμε τι ακριβώς είπε (μετάφραση από το Ιταλικό κείμενο) (2):

Εκείνες τις μέρες μερικοί έφιπποι Στρατιώτες οπλισμένοι με δόρατα εφορμούσαν για σπορ ο ένας εναντίον του άλλου στο μεγάλο κανάλι της πόλης, το οποίο είναι το μόνο στο οποίο μπορούν να πλεύσουν μεγάλα εμπορικά πλοία, επειδή το νερό είχε γίνει πάγος από τη σφοδρότητα του ψύχους και είχε σκεπαστεί με χιόνι.

Αν και ο Bembo λέει πως ο πάγος άντεχε μέχρι και άμαξες, προσωπικά δεν θα συνιστούσα σε κανέναν να καλπάσει πάνω σε πάγο, είτε τον παρακολουθούσε κάποια βασίλισσα είτε όχι. Άγνωστο είναι επίσης το αν υπήρχε κάποιου είδους προστατευτικός διαχωριστικός φράχτης ώστε να αποφεύγονται οι μετωπικές συγκρούσεις των αλόγων. Αν υπήρχε ήταν σίγουρα υποτυπώδης λόγω της δυσκολίας στερέωσης πασσάλων στον πάγο. Για το κατά πόσον οι Στρατιώτες αυτοί έφεραν ή όχι πανοπλία δεν αναφέρεται επίσης τίποτα. Είναι όμως γνωστό ότι το 15^ο αιώνα, και στις πρώτες τουλάχιστον δεκαετίες του 16^ου, οι Στρατιώτες δεν έφεραν ατσάλινη πανοπλία και η μόνη τους προστασία απέναντι στο δόρυ του αντιπάλου ήταν συνήθως μια σχετικά μικρή ασπίδα. Ελάχιστοι διέθεταν κράνος.

Τα χειμωνιάτικα αυτά συμβάντα θα μπορούσαν να θεωρηθούν σαν κάτι που έγινε κατ’ εξαίρεση και ότι οι κονταρομαχίες των Στρατιωτών ήταν τόσο ασυνήθιστες όσο και η απίστευτη βαρυχειμωνιά. Υπάρχει όμως ένα ακόμα κείμενο εκείνης ακριβώς της εποχής, πάλι από τη βόρεια Ιταλία, που αναφέρεται σε συμμετοχή Στρατιωτών σε γκιόστρα. Στις 12 Μαΐου 1491, λίγους μόνο μήνες μετά το λιώσιμο των πάγων, ο Gasparo d'Aragona di San Severino, κύρης αρκετών κωμοπόλεων και χωριών, και κοντοτιέρος γνωστός με το παρατσούκλι Il Fracassa,  έστειλε μια επιστολή από το Μιλάνο στο Μαρκήσιο της Μάντοβα Fransesco Β΄Gonzaga. Και οι δύο άντρες ήταν πασίγνωστοι στην Ιταλία για την ανδρεία τους στη μάχη και την αγάπη τους για τις κονταρομαχίες. Ιδιαίτερα ο δεύτερος ήταν πρότυπο ιππότη της εποχής του. Όπως είναι φυσικό ο Gasparo d'Aragona ενημέρωσε το Fransesco Gonzaga για τις τελευταίες γκιόστρες στο Μιλάνο και αυτές που θα διοργανώνονταν μέσα στο επόμενο διάστημα στην περιοχή τους. Την προηγούμενη Κυριακή, δηλαδή στις 8 Μαΐου 1491, δύο stradioti είχαν βρεθεί αντιμέτωποι σε μάχη, έγραψε.

Η Brigitte Eckert είχε τη μεγάλη καλοσύνη, κατά την επίσκεψη της στη Μάντοβα, να φωτογραφήσει αυτό το έγγραφο από τη συλλογή Archivio Gonzaga στο Mantova Archivio di Stato και η Diana Gilliland Wright, που ευγενέστατα μεσολάβησε, μου έστειλε τις φωτογραφίες. Χάρη σε αυτές τις κυρίες μπορούν οι αναγνώστες του ιστολογίου να δουν ένα σημαντικό πειστήριο, με βάση το οποίο μπορούμε να υποθέσουμε πως οι πρώτες γκιόστρες Στρατιωτών στη Ζάκυνθο έγιναν στην αρχή της Βενετοκρατίας (3) αν όχι αμέσως μετά την αρχική εγκατάσταση Στρατιωτών στο νησί στα τελευταία χρόνια της δυναστείας των Τόκκο (4).

Domenica combat(t)e due stradioti del Illustrissimo Signor armati al modo Ibero, έγραψε ο Gasparo, αν η αντιγραφή μου είναι σωστή: Την Κυριακή μονομάχησαν δύο Στρατιώτες του Εκλαμπρότατου Αυθέντη οπλισμένοι με τον Ιβηρικό τρόπο. Εκλαμπρότατος δεν μπορεί νομίζω να εννοείται άλλος από το Δούκα του Μιλάνου Ludovico Sforza, γνωστό και σαν Il Moro. Ενδιαφέρουσα η πληροφορία ότι ο Δούκας είχε προσλάβει Στρατιώτες πριν το 1495, ήταν δηλαδή ένας από τους πρώτους ηγεμόνες που το έκαναν. Τι σημαίνει όμως οπλισμένοι με τον Ιβηρικό τρόπο;

Τα Ιβηρικά βασίλεια είχαν πραγματικά σημαντικές στρατιωτικές ιδιαιτερότητες. Όσον αφορά το ιππικό είχαν σε μεγάλο βαθμό υιοθετήσει τις πολεμικές συνήθειες των Μωαμεθανών αντιπάλων τους στο νότο της χερσονήσου. Οι συνήθειες αυτές δεν διέφεραν από αυτές των λαών της Ανατολής, Μουσουλμάνων και Χριστιανών. Διατηρούσαν μεγάλο αριθμό ελαφρών ιππέων, αποστολή των οποίων δεν ήταν τόσο η μάχη εκ παρατάξεως όσο οι αναγνωρίσεις, οι ενέδρες, οι αιφνιδιασμοί, οι βαθιές διεισδύσεις, η αδιάκοπη παρενόχληση, η καταπόνηση, η πρόκληση σύγχυσης και τελικά η διάσπαση και αποδιοργάνωση του εχθρικού μετώπου.

Στα βασίλεια Καστίλλης και Λεόν, της Αραγονίας, και της Πορτογαλίας οι ιππείς αυτοί λέγονταν Jinetes. Δεν φορούσαν πανοπλία, ίππευαν μικρόσωμα άλογα και ο βασικός τους οπλισμός ήταν ελαφρό δόρυ, ξίφος και μια σχετικά ελαφριά καρδιόσχημη ασπίδα.

Jinetes του 1492 από Ισπανικό εκκλησιαστικό ανάγλυφο

Στην πολύ γνωστή περιγραφή του Γάλλου Philippe de Commynes από τα τέλη του 15^ου αιώνα με αυτούς ακριβώς τους Jinetes παρομοιάζονται οι Στρατιώτες. Αυτοί οι Estradiots είναι της ίδιας φύσης με τους Genetaires (Jinetes), έγραψε (5). Μπορούμε λοιπόν με αρκετή ασφάλεια να συμπεράνουμε πως οι Στρατιώτες του Μιλάνου κονταροχτυπήθηκαν με το συνηθισμένο οπλισμό και περιβολή, δηλαδή χωρίς πανοπλία. Το πόσο επικίνδυνο ήταν αυτό, όταν καβαλάρηδες σιδερόφραχτοι από την κορφή μέχρι τα νύχια συχνά σακατεύονταν ή σκοτώνονταν στις κονταρομαχίες, είναι εύκολο να το φανταστεί κανείς. Γι αυτούς όμως τους ανθρώπους, που επιβίωναν διακινδυνεύοντας, το θράσος απέναντι στο Χάροντα δεν ξέφευγε πολύ από την καθημερινότητα. Εκείνη τη Μαγιάτικη Κυριακή φαίνεται πως βγήκαν κερδισμένοι.

--------------------------------------------------------------------------------------------

1)  Giuseppe Tassini, Feste, spettacoli, divertimenti e piaceri degli antichi veneziani, Βενετία 1890, σ. 32. Συγκεκριμένα έγραψε:

Altra giostra, una in diverso luogo combattuta, avvenne nel 1491, al cospetto de Caterina Cornaro regina di Cipro, allorquando alcuni Stradioti, o cavalleggiere dai Veneziani in Levante, approfittando del rigido freddo che in quell’ anno aveva gelato il Canal Grande, vollero sopra del medesimo andarsi caricando a cavallo da diverse parti con lance come ne’ chiusi steccati si usava.

2)   Delle Historia Vinitiana di M. Pietro Bembo, Βενετία 1552, βιβλίο 1^ο, σ. 11α.

Et in quelli medesimi giorni alcuni Stratioti a cavallo per gioco con le lancie armati corsero l'uno contra l'altro nel canal grande della cittá, per lo qual solo vanno le navi grosse essendosi, gelata l'acqua per lo gran rigore del freddo, & nevicar oui sopra.

Επίσης στο βιβλίο Pietro Bembo, History of Venice, Volume I, Books 1-4, edited and translated by Robert W. Ulery Jr., Harvard University Press, 2007 μπορεί να βρει κανείς το Λατινικό κείμενο στη σελίδα 58:

Quibus quidem diebus etiam in media latissimaque urbis via, per quam unam naves onerariaemagnae permeant, constricto glacie mari niveque superaddita, admissis per ludi speciem equis, Graeci hastate equites concurrerunt.

Και την Αγγλική μετάφραση στη σελίδα 59:

And indeed in that period, with the sea icebound and the snow covering it, horses were sent for sport onto the central and widest canal of the city, the only one through which large ships can pass, and stradiots jousted with lances there.

3)  Ο Pietro Bembo, τρεις μόλις σελίδες πριν την περιγραφή των κονταρομαχιών στο παγωμένο κανάλι, αναφέρεται στην παροχή δημόσιας γης στους Στρατιώτες του Θεόδωρου Παλαιολόγου σαν κίνητρο εγκατάστασης τους στη Ζάκυνθο.

4)  Στα 1465 – 66 κάπου 10 000 Μοραΐτες πρόσφυγες, πολλοί από αυτούς πρώην Στρατιώτες, εγκαταστάθηκαν μόνιμα στη Ζάκυνθο μετά από συμφωνία της Βενετίας και του Λεονάρδου Τόκκο. Επίσης ένας αριθμός Στρατιωτών, υπό την αρχηγία του Νικόλαου Μπόχαλη, ήταν εγκατεστημένος στη Ζάκυνθο στα τελευταία χρόνια του Βενετοτουρκικού πολέμου 1463 – 1479.

5)  The Memoirs of Philip de Commines, Lord of Argenton, τ. 2^ος, Λονδίνο 1856, σ. 201.

Το χρώμα της δικής μας γκιόστρας

Το φθινόπωρο του 2010 είχα ξεκινήσει αυτό το ιστολόγιο με κάποια κείμενα σχετικά με τη Ζακυνθινή Γκιόστρα. Είχα προσπαθήσει έτσι να βάλω και εγώ τότε, από μακριά, ένα λιθαράκι σε αυτό που οικοδομείται  την τελευταία δεκαετία στη Ζάκυνθο. Το λιθαράκι αυτό δεν το τοποθέτησα στον τοίχο που ήδη ορθωνόταν, και που συνέχεια ψήλωνε από τον ενθουσιασμό, την εθελοντική δουλειά και τα έξοδα πολλών συμπατριωτών. Το έβαλα πιο πίσω, εκεί που έπρεπε να θεμελιωθεί ένας άλλος τοίχος κατά τη γνώμη μου, για να δοθεί στο οικοδόμημα μια ακόμα διάσταση και να στεριώσει καλύτερα. Η ιστορική πραγματικότητα, πηγή και θεμέλιο των παραδόσεων μας, επιβάλλει να πούμε πως η Γκιόστρα στα Εφτάνησα είχε περισσότερες από μία ή δύο διαστάσεις.

Δεν είχαμε μόνο τη giostra publica,  των ευγενών ή του Καρναβαλιού όπως λέγεται στη Ζάκυνθο. Υπήρχαν, προϋπήρχαν πιο σωστά, οι γνήσια λαϊκές γκιόστρες των πανηγυριών (1), και η επίσημη Γκιόστρα της Πρωτομαγιάς ή της Στρατείας, που λεγόταν επίσης giostra dei stradioti (2). Μια παραλλαγή αυτής της τελευταίας ονομασίας χρησιμοποιήθηκε από το πόπολο της Κέρκυρας για να περιγράψει στα στερνά της Βενετοκρατίας μια παρωδία γκιόστρας, ένα πανηγύρι γέλιου και ανικανότητας, τη giostra degl’arlioti (3). Σε αυτές τις γκιόστρες δεν καταδεχόταν να πάρει μέρος το αρχοντολόι – αυτό έλειπε, να ηττηθούν οι προκομμένοι τους από κανένα χωριάτη. Έτσι στις αρχές του 17^ου αιώνα (4) θεσμοθετήθηκαν ξεχωριστές γκιόστρες για τους ευγενείς, στη Ζάκυνθο αρχικά πάνω στον Αρίγκο, και αργότερα στην Κέρκυρα μέσα στην πόλη. Μιας και οι ευγενείς είχαν και το πεπόνι και το ... τεφτέρι, μόνο για τη δική τους τη γκιόστρα μάθαμε από τους ντόπιους ιστορικούς του 19^ου και του 20^ου αιώνα.  

Έχουν όμως και οι παρακατιανοί τον τρόπο τους να γράφουν ιστορία. Ειδικά στη Ζάκυνθο, όπου η αγάπη για τα άλογα και τη λεβεντιά ήταν, και είναι, ισχυρότατη, η Γκιόστρα της Πρωτομαγιάς επιβίωσε για πάνω από δύο αιώνες μετά την κατάργηση της Γκιόστρας του Καρναβαλιού. Δεν χρησιμοποιούσαν πια κοντάρια – τα πυροβόλα όπλα είχαν εκτοπίσει τη λόγχη από τα πεδία των μαχών – ούτε ήταν αγκιστρωμένοι στα πρότυπα κάποιας πραγματικής ή υποτιθέμενης προγονικής ιπποσύνης όπως οι ευγενείς. Άλλαξε και το όνομα της γκιόστρας. Ούτε η Βενετσιάνικη γιορτή της Πρωτομαγιάς είχε πια νόημα ούτε είχαν την υποχρέωση να υπηρετούν σαν stradioti με αντάλλαγμα φορολογικές ελαφρύνσεις. Ήταν πλέον η Γκιόστρα του Άι Γιωργιού, του Άι Γιωργιού του Πετρούτσου, κέντρου και αφετηρίας των αγώνων. Λόγω του διαφορετικού ημερολογίου που χρησιμοποιούσαν η Ορθόδοξη Εκκλησία και η Δημοκρατία της Βενετίας, η Γκιόστρα της Πρωτομαγιάς που παρακολούθησε και περιέγραψε ο Dallam το 1599 (5) είχε γίνει την προπαραμονή της γιορτής του Αγίου Γεωργίου. Είναι μάλιστα το πιο πιθανό πως εκείνα τα χρόνια το πανηγύρι του Άι Γιωργιού του Πετρούτσου δεν γινόταν ανήμερα αλλά δύο μέρες νωρίτερα, την αργία της Πρωτομαγιάς. Με αυτό τον τρόπο νομίζω πως συνδέθηκε η γκιόστρα με τον καβαλάρη άγιο, προστάτη των stradioti και των έφιππων πολεμιστών γενικότερα, στη συνείδηση των Ζακυνθινών.  

Φέτος διανύουμε το δέκατο χρόνο από την αναβίωση της Γκιόστρας το 2005 και μπορούμε να πούμε με ικανοποίηση πως το δεντράκι ρίζωσε για τα καλά. Θα ήταν άλλωστε κρίμα να μην είχε ευοδωθεί η προσπάθεια σε έδαφος τόσο εύφορο, και το λέω αυτό χωρίς καμία διάθεση να υποτιμήσω τα μεγάλα προβλήματα που χρειάστηκε να λύσουν οι διοργανωτές ή αυτά που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν.  Σε αυτή τη δεκαετία η Γκιόστρα έχει πραγματικά διασχίσει μεγάλη απόσταση αλλά δεν επανέρχομαι στο θέμα για να τους δώσω συγχαρητήρια. Ναι μεν τους αξίζουν αλλά τα δικά μου δεν τους είναι απαραίτητα. Από γνήσιο ενδιαφέρον, και όχι για να δείξω σε κανέναν τα αμπελοχώραφα του, υποστηρίζω πως το μήκος του δρόμου που έχει διανυθεί επιβάλλει αναπροσανατολισμό. Προς τα που τροχάζει η Γκιόστρα;

Διάφορες παιδικές ασθένειες – για παράδειγμα ιπποκόμοι με αθλητικά παπούτσια ή κυράδες με παραμυθένια φορέματα αλλά και κομψότατα γυναικεία τσαντάκια – δεν εμπνέουν ανησυχία και σχεδόν αναπόφευκτα θα κατακτηθεί με τον καιρό μεγαλύτερη αυθεντικότητα. Ήδη από κάμποσα χρόνια τώρα η Γκιόστρα λειτουργεί σαν εργαστήριο παραγωγής και διάχυσης ιστορικής γνώσης, τόσο με ντόπιες αναπαραστάσεις – όπως η περσινή ενθρόνιση του Πρωτόπαπα – όσο και μέσω της επικοινωνίας με αντίστοιχα σωματεία και ομάδες της Ευρώπης. Έχουμε πάρα πολλά να μάθουμε από την ανάπτυξη τέτοιων σχέσεων αφού υπάρχουν οργανώσεις που έχουν συσσωρεύσει τεράστια πείρα και γνώσεις. Αυτά τα πράγματα τα έχουμε ανάγκη αφού οι δικές μας γκιόστρες είχαν δανειστεί πολλά στοιχεία από τις Ευρωπαϊκές, και κυρίως τις Ιταλικές, ενώ αυτή του Καρναβαλιού ήταν σε μεγάλο βαθμό αντίγραφο τους.

Θα μπορέσει ποτέ η Ζακυνθινή Γκιόστρα να πλησιάσει και να σταθεί επάξια δίπλα σε αντίστοιχες διοργανώσεις του εξωτερικού; Θα καταφέρει να γίνει πόλος έλξης για θιασώτες του είδους αλλά και απλούς φιλίστορες ή συνηθισμένους τουρίστες κάποιου επιπέδου; Ή θα παραμείνει ένα ποιοτικό πολιτιστικό γεγονός μεν, κυρίως όμως τοπικής και περιφερειακής εμβέλειας δε; Δεν μπορούμε βέβαια να ζηλέψουμε τις επιδόσεις του Sealed Knot, ενός συνδέσμου με αρκετές χιλιάδες περιφερόμενα μέλη που αναπαριστά με θαυμαστή αυθεντικότητα ολόκληρες μάχες του Αγγλικού εμφυλίου. Πως μπορεί όμως η Giostra di Zante να ξεχωρίσει ανάμεσα σε αρκετές εκατοντάδες παρόμοιες οργανώσεις που συχνά προσφέρουν παραλλαγές του ιδίου θέματος και θεάματος; Ο μόνος τρόπος νομίζω για να υπερκεράσει η Ζάκυνθος τη νησιωτική της φύση, το μικρό της μέγεθος και τη δυσκολία επικοινωνίας με τα άλλα Ιόνια νησιά είναι να προσφέρει κάτι αρκούντως διαφορετικό – και δεν εννοώ βέβαια τοπικούς λαϊκούς χορούς, που καλοί είναι αλλά δεν φτάνουν.

Υπάρχουν ευτυχώς πολλά στοιχεία διαφορετικότητας στη Ζακυνθινή ιστορία, αλλά και στους ίδιους τους ιππικούς αγώνες που διοργανώνονταν, από όπου αντλώντας, μπορεί η Γκιόστρα της Ζακύνθου να πάρει το δικό της ξεχωριστό χαρακτήρα, το δικό της έντονο χρώμα, και να γίνει πόλος έλξης συμμετοχών και θεατών από όλη την Ευρώπη.

Το σημαντικότερο ίσως από αυτά είναι η αδιαμφισβήτητη λαϊκότητα εκείνων των διοργανώσεων, το ότι οι διαγωνιζόμενοι δεν ήταν, στις περισσότερες περιπτώσεις, μέλη αρχοντικών οικογενειών αλλά παλληκάρια της Ζακυνθινής υπαίθρου. Είναι ίσως φαινόμενο μοναδικό να συμμετέχουν σε εκδηλώσεις γκιόστρας άνθρωποι που στις φλέβες τους ρέει το ίδιο αίμα με αυτούς που στόχευαν τους κρίκους στις ρούγες της Χώρας και στα πλατώματα των εκκλησιών πριν από τετρακόσια ή και πεντακόσια χρόνια. Τη στηρίζουν Στρατιωτοχώρια όπως το Σκουληκάδο, όπου το κροτάλισμα των πετάλων ευφραίνει ακόμα τα αυτιά και την καρδιά, διαιωνίζοντας μια παράδοση που πάει πολύ πιο μακριά από τα Εφτάνησα. Υπάρχουν στοιχεία για συμμετοχή Στρατιωτών (stradioti) σε γκιόστρες στη βόρεια Ιταλία το 15^ο αιώνα, οι οποίες παρακολουθήθηκαν με έντονο ενδιαφέρον από ηγεμόνες τις εποχής (6). Είναι νομίζω κρίμα να μην αξιοποιείται αυτή η κληρονομιά. Φιγούρες καβαλαραίων γνώριμες και αγαπητές στους Ζακυνθινούς του 16^ου αιώνα κάθε άλλο παρά άγνωστες ήταν στους ιππότες εκείνου του καιρού. Αναπαραστάσεις Στρατιωτών υπάρχουν μέχρι και στον τάφο ενός σημαντικότατου πάτρωνα της ιπποσύνης όπως ο βασιλιάς της Γαλλίας Λουδοβίκος ΙΒ΄.

Στρατιώτες κατά την κατάληψη της Brescia, από επένδυση που προοριζόταν για διακόσμηση του τάφου του Gaston de Foix, δούκα του Nemours, του επονομαζόμενου Κεραυνού της Ιταλίας. Είναι έργο του Agostino Busti, γνωστού και σαν Il Bambaia.

Ένα άλλο ιστορικό στοιχείο που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί είναι η τοξοβολία. Είναι γνωστό πως στην Ναυμαχία της Ναυπάκτου έγινε ευρεία χρήση τόξων, όχι μόνο από τους Οθωμανούς αλλά και από τα Βενετικά πληρώματα, τα οποία αποτελούνταν σε πολύ μεγάλο ποσοστό από Κρητικούς και Επτανήσιους. Κατά δε την άμυνα της Τέρρας, λίγο καιρό πριν τη μεγάλη ναυμαχία, οι Ζακυνθινοί εξαπέλυαν εναντίον των Οθωμανών φλογισμένα βέλη (7). Τα τόξα μάλιστα που χρησιμοποιούσαν ήταν σύνθετα, παρόμοια με τα Τουρκικά, δηλαδή κατάλληλα και για έφιππη τοξοβολία. Για να φτάσουμε βέβαια σε επίδειξη έφιππης τοξοβολίας, αν υποθέσουμε ότι προκρινόταν μια τέτοια κατεύθυνση, θα πρέπει να διανυθεί αρκετός δρόμος – για διαγωνισμό ακόμη περισσότερος. Το να ξεκινήσει όμως κανείς με απλή τοξοβολία είναι σχετικά εύκολο, μπορούν γίνουν διαγωνισμοί ακόμα και για παιδιά, και ο εξοπλισμός προσιτός – αν βέβαια δεν ζητάμε απόλυτη αυθεντικότητα, αφού τέτοια τόξα μπορεί να κοστίζουν και πάνω από δύο χιλιάδες.

Θα μπορούσαν ίσως να ειπωθούν και άλλα όμως ειπώθηκαν αρκετά για την ώρα. Ένα μόνο μένει να πούμε έστω και λίγο βιαστικά: Και του χρόνου!

Απεικόνιση δοξαριού στη Ζάκυνθο του 16^ου αιώνα. Ο Άγιος Μερκούριος εξετάζει με έμπειρο μάτι ένα βέλος. Τοιχογραφία από τον Άγιο Ανδρέα στις Βολίμες – τώρα στο Βυζαντινό Μουσείο Ζακύνθου.

---------------------------------------------------------------------------------- 

1)  The Travels of Pedro Teixeira: with his Kings of Harmuz and extracts from his Kings of Persia, μετάφραση του William F. Sinclair, εισαγωγή και σημειώσεις του Donald Ferguson, 1902, σ. 144. Βλέπε επίσης http://pampalaia.blogspot.co.uk/2010/11/blog-post_10.html

2)  Walter Puchner, Studien zur Volkskunde Südosteuropas und des mediterranen Raums, 2009, σ. 242.

3)  Βλέπε (2), σ. 244.

4)  Δημήτρης Αρβανιτάκης, Οι Αναφορές των Βενετών Προβλεπτών της Ζακύνθου (16ος – 18ος αι.), Βενετία 2000, σελ. 197, από την αναφορά Bembo του 1615.

5)  The Diary of Master Thomas Dallam, Early voyages and travels in the Levant, 1893, σσ. 25 – 26. Βλέπε επίσης http://pampalaia.blogspot.co.uk/2010/10/blog-post.html

6)  Πιο συγκεκριμένα από το 1491 τουλάχιστον, αλλά περισσότερες λεπτομέρειες θα αναφερθούν προσεχώς.

7)  http://pampalaia.blogspot.co.uk/2011/02/blog-post_19.html